Được người quen rủ đi làm xa, dù là sang tỉnh khác hay ra nước ngoài, bạn cần kiểm ba thứ trước khi đi: nơi tuyển có thật và hợp pháp không, hợp đồng và các khoản phí có rõ không, và bạn có cách tự liên lạc, tự quay về khi cần không. Người rủ có thể rất thật lòng, nhưng họ thường chỉ biết phần việc của họ, không biết phần việc sẽ dành cho bạn.
Lời rủ đi làm qua người quen có điểm mạnh là bạn có người dẫn đường, có chỗ dựa ban đầu ở nơi xa lạ. Nhưng đây cũng là kênh mà những đường dây tuyển dụng không minh bạch hay lợi dụng nhất, vì người được rủ thường bỏ qua bước kiểm tra. Bài này giúp bạn kiểm cho đủ mà vẫn giữ được thiện chí với người đã nghĩ tới mình.
Người rủ biết gì và không biết gì về chỗ làm
Một người bạn cùng quê đang làm ở khu công nghiệp tại Bắc Ninh hay Đồng Nai có thể kể rất chi tiết: ca làm thế nào, phòng trọ quanh đó ra sao, quản lý có khó không. Những điều này đúng và có ích. Nhưng họ biết về vị trí của họ, ở thời điểm họ vào làm. Vị trí đang tuyển có thể khác dây chuyền, khác chế độ, khác loại hợp đồng.
Với lời rủ ra nước ngoài, khoảng trống còn lớn hơn. Người rủ có thể chỉ là người nghe kể lại, hoặc là người được trả tiền cho mỗi người họ giới thiệu được. Họ có thể không biết công ty đưa người đi có giấy phép hay không, chi phí thật gồm những gì, công việc ở bên kia có đúng như lời quảng bá không.
Điều này không làm lời rủ kém giá trị, chỉ có nghĩa là lời rủ là điểm bắt đầu để bạn tìm hiểu, không phải điểm kết thúc. Một người thật lòng muốn bạn có việc tốt sẽ vui khi thấy bạn hỏi kỹ.
Kiểm nơi tuyển trước khi gật đầu
Dù đi làm trong nước hay ngoài nước, phần kiểm tra cơ bản giống nhau: bạn cần biết rõ ai là người trả lương cho mình, và họ có thật hay không. Những việc nên làm:
- Xin tên đầy đủ của doanh nghiệp hoặc cơ sở sẽ trả lương, địa chỉ nơi làm việc cụ thể, không chỉ "xưởng ở khu đó".
- Tra thông tin đăng ký doanh nghiệp trên cổng thông tin chính thức về đăng ký doanh nghiệp, đối chiếu tên, địa chỉ, ngành nghề.
- Với việc ra nước ngoài theo hợp đồng, kiểm doanh nghiệp đưa người đi có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, tra trên trang của cơ quan quản lý nhà nước về lao động.
- Hỏi người rủ: họ được trả lương bởi chính doanh nghiệp đó không, họ có nhận tiền khi giới thiệu được người không.
- Nhờ thêm một người khác, không phải người rủ, xác nhận về nơi làm: người cùng quê khác, bạn học, người quen ở địa phương đó.
- Cảnh giác với nơi chỉ liên lạc qua tin nhắn mạng xã hội, không có địa chỉ cụ thể, không cho gọi video thấy nơi làm.
Nếu người rủ hoặc nơi tuyển né tránh những câu hỏi này, hoặc nói "cứ lên đi rồi biết", hãy coi đó là lý do đủ để chưa đi. Một chỗ làm đàng hoàng không ngại cho người lao động biết họ là ai.
Các khoản tiền: khoản nào có cơ sở, khoản nào đáng ngờ
Tiền là điểm cần tỉnh táo nhất. Nhiều người mất một khoản lớn trước khi kịp đi làm ngày nào. Bảng dưới phân biệt ở mức nguyên lý; quy định cụ thể về chi phí đi làm việc ở nước ngoài có thể thay đổi, bạn nên tra văn bản hiện hành.
| Khoản tiền | Thường gặp ở đâu | Điều cần kiểm |
|---|---|---|
| Tiền xe, chỗ ở ban đầu | Đi làm trong nước | Ai trả, có được hoàn không; nên tự giữ đủ tiền về nếu việc không như kỳ vọng |
| Tiền đặt cọc để được nhận việc | Lời mời đi làm trong nước | Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động, chủ sử dụng lao động không được yêu cầu nộp tiền bảo đảm; đây là tín hiệu đáng ngờ |
| Tiền dịch vụ, chi phí đi làm việc ở nước ngoài | Đi theo hợp đồng qua doanh nghiệp có giấy phép | Phải có hợp đồng, có biên lai của doanh nghiệp; mức thu theo quy định cho từng thị trường |
| Tiền "chạy" suất, "lo" visa | Lời rủ qua cá nhân | Không có cơ sở; rủi ro mất tiền và rủi ro pháp lý |
| Tiền học tiếng, khám sức khoẻ | Trước khi đi nước ngoài | Học ở đâu, khám ở cơ sở nào được chấp nhận; có hoá đơn rõ ràng |
Nguyên tắc dễ nhớ: tiền phải đi vào tài khoản của tổ chức có tên, có hợp đồng, có biên lai, không đi vào túi riêng của người rủ hay một người trung gian. Khi được yêu cầu chuyển tiền cho cá nhân để "lo trước", hãy dừng lại.
Chuẩn bị trước ngày đi
Khi đã kiểm xong và quyết định đi, chuẩn bị kỹ một chút sẽ giúp bạn chủ động ở nơi xa. Danh sách dưới đây áp dụng cho cả đi làm trong nước lẫn ngoài nước:
- Đọc kỹ hợp đồng hoặc thư mời làm việc, chụp lại, gửi một bản cho người thân ở nhà.
- Giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, hộ chiếu bên mình; chỉ đưa bản sao khi làm hồ sơ, không giao bản chính cho người rủ hay người trung gian giữ hộ.
- Để lại cho gia đình tên, địa chỉ nơi làm, số liên lạc của người rủ và của nơi tuyển.
- Thoả thuận với gia đình một lịch liên lạc định kỳ, ví dụ giả định mỗi tối chủ nhật, và một câu ám hiệu đơn giản nếu cần giúp đỡ.
- Giữ riêng một khoản đủ để tự quay về, không chi vào việc khác.
- Ghi lại số đường dây nóng của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại nếu ra nước ngoài, và cách liên lạc công an nơi đến nếu đi trong nước.
Những bước này không phải vì nghi ngờ người rủ. Chúng giúp chính người rủ yên tâm, vì nếu có chuyện, họ không phải là người duy nhất bạn trông vào.
Nhận ra dấu hiệu bất thường khi đã đến nơi
Đôi khi mọi thứ ổn khi kiểm từ xa nhưng khác khi đến nơi. Bạn chú ý những điều sau: công việc khác hẳn điều đã nói, nơi ở bị khoá hoặc bị hạn chế ra vào, giấy tờ bị thu giữ "để làm thủ tục", bị yêu cầu trả thêm những khoản không có trong thoả thuận, bị cấm liên lạc với gia đình, hoặc bị nói rằng đang nợ một khoản lớn phải làm trả dần.
Gặp một trong những dấu hiệu đó, bạn cần liên lạc với gia đình sớm nhất có thể và tìm hỗ trợ từ cơ quan chức năng nơi bạn đang ở: công an, chính quyền xã, phường nếu ở trong nước, cơ quan đại diện Việt Nam nếu ở nước ngoài. Đừng đợi đến khi người rủ "nói giúp", vì họ có thể cũng đang ở vị trí không tự do.
Với gia đình ở nhà, nếu mất liên lạc với người thân đi làm xa quá lịch đã hẹn, hoặc nhận được tin nhắn khác thường, hãy báo cơ quan công an nơi cư trú và cung cấp đầy đủ thông tin đã để lại trước khi đi. Những thông tin tưởng như thừa ấy là thứ giúp tìm kiếm nhanh nhất.
Đi cùng nhóm người quen: dựa vào nhau nhưng đừng phụ thuộc
Nhiều người đi làm xa theo nhóm: vài người cùng xã, cùng họ, do một người đi trước dẫn đường. Đi theo nhóm có cái lợi rõ ràng: có người chia tiền trọ, có người hỏi han khi ốm, có người cùng tiếng nói nơi xa lạ. Nhưng trong nhóm, người dẫn đường thường giữ thông tin và các mối liên hệ, còn những người đi sau dễ phó mặc hết cho họ.
Bạn nên tự nắm những thông tin thiết yếu của mình: tên và địa chỉ nơi làm, hợp đồng của chính mình, cách tự đi lại từ chỗ ở tới chỗ làm, cách tự liên hệ với bộ phận nhân sự. Đừng để mọi giấy tờ, mọi khoản lương đi qua tay một người trưởng nhóm, kể cả khi đó là người họ hàng rất đáng tin. Nếu trưởng nhóm ốm, đổi việc hay có mâu thuẫn, bạn vẫn tự đứng được.
Trong nhóm, những khoản chi chung như tiền nhà, tiền điện, tiền ăn nên ghi lại rõ ràng và chia đều theo thoả thuận. Chuyện tiền nhỏ ở nơi xa dễ thành mâu thuẫn lớn vì không có người lớn trong nhà đứng ra phân xử. Rõ ràng từ đầu giúp cả nhóm giữ được tình cảm khi trở về quê.
Từ chối hoặc hoãn lời rủ mà vẫn giữ tình
Cảm ơn trước, rồi mới nói điều kiện. Một người nghĩ tới bạn khi có việc là điều đáng quý. Hãy nói điều đó trước khi đưa ra câu hỏi hay lý do từ chối.
Đặt việc kiểm tra là yêu cầu của gia đình. Câu như "Bố mẹ em muốn biết rõ tên công ty và hợp đồng thì mới cho đi" giúp bạn hỏi mà người rủ không thấy bị nghi ngờ.
Hoãn thay vì gật vội. Nếu chưa đủ thông tin, nói rằng bạn cần thêm thời gian. Một cơ hội tốt hiếm khi biến mất chỉ vì bạn kiểm thêm vài ngày; áp lực "phải đi ngay tuần này" mới là điều đáng lo.
Nói rõ nếu bạn quyết định không đi. Đừng hẹn lần lữa mãi. Một lời rõ ràng giúp người rủ không phải giữ chỗ cho bạn và không mất uy tín với nơi họ đang làm.
Giữ cửa cho lần sau. Nếu lần này chưa hợp, hãy nói rằng bạn vẫn muốn nghe khi có cơ hội khác, và nhờ họ kể thêm về công việc của họ sau một thời gian. Người rủ thấy được tôn trọng, còn bạn có thêm một nguồn thông tin thật ở nơi xa.
Câu hỏi thường gặp
Người quen rủ đi làm có cần kiểm tra công ty nữa không?
Có. Người quen thường chỉ biết vị trí của họ ở thời điểm họ vào làm. Hãy xin tên doanh nghiệp, địa chỉ cụ thể, tra thông tin đăng ký doanh nghiệp và hỏi thêm một người khác không phải người rủ.
Đi làm trong nước mà bị đòi tiền đặt cọc thì sao?
Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động, người sử dụng lao động không được yêu cầu người lao động nộp tiền hay tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng. Bị đòi đặt cọc để được đi làm là dấu hiệu nên dừng lại và hỏi thêm.
Làm sao biết công ty đưa người đi làm nước ngoài có giấy phép?
Tra danh sách doanh nghiệp được cấp phép dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài trên trang của cơ quan quản lý nhà nước về lao động, đối chiếu đúng tên và mã số doanh nghiệp, không tin vào ảnh chụp giấy phép gửi qua tin nhắn.
Có nên đưa hộ chiếu cho người rủ giữ hộ không?
Không nên. Hãy luôn giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân và hộ chiếu bên mình, chỉ đưa bản sao khi làm hồ sơ. Việc giấy tờ bị người khác giữ khiến bạn mất khả năng tự di chuyển và tự quay về khi cần.
Người rủ được trả tiền khi giới thiệu mình thì có sao không?
Không có gì sai nếu khoản đó do doanh nghiệp trả công khai và bạn không phải trả gì. Biết điều này giúp bạn hiểu vì sao họ nhiệt tình và tự kiểm kỹ hơn những gì họ quảng bá về công việc.
Đến nơi thấy công việc khác hẳn lời hứa thì làm gì?
Liên lạc với gia đình ngay, giữ giấy tờ và tiền về bên mình, tìm hỗ trợ từ công an hoặc chính quyền nơi đang ở, hoặc cơ quan đại diện Việt Nam nếu ở nước ngoài. Tranh chấp về hợp đồng có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.