Nếu bạn giới thiệu khách cho một chủ dịch vụ đều đặn và có nhận tiền, nên chốt thoả thuận bằng văn bản ngắn, giấy viết tay hay tin nhắn đều được, miễn ghi đủ: tính trên gì, bao nhiêu, khi nào trả, trường hợp nào không trả. Thoả thuận miệng ổn cho lần đầu; tới lần thứ ba, thứ tư, trí nhớ của hai bên bắt đầu khác nhau.
Bài này dành cho người không làm kinh doanh, chỉ hay giới thiệu khách cho thợ xây, tiệm nội thất, chủ nhà trọ, nhóm thợ trang trí tiệc. Bạn sẽ có danh sách các điều nên ghi, cách viết bằng tin nhắn cho đỡ cứng nhắc, và những điểm thường gây tranh cãi để chốt trước.
Vì sao người quen với nhau vẫn nên có giấy
Lý do phổ biến nhất khiến tiền giới thiệu thành chuyện mất lòng không phải là ai đó cố tình quỵt. Nó là mỗi bên nhớ một kiểu. Bạn nhớ chủ tiệm hứa một phần trên giá trị hợp đồng; chủ tiệm nhớ là trên phần lãi. Bạn nghĩ khách đặt cọc là đủ điều kiện; chủ tiệm nghĩ khách phải trả đủ tiền mới tính. Không ai sai hoàn toàn, vì lúc nói miệng hai bên đều không nghĩ tới những chi tiết đó.
Một trang giấy buộc cả hai nghĩ tới chi tiết ngay từ đầu, lúc quan hệ còn vui vẻ và chưa có khoản tiền nào cụ thể đặt lên bàn. Nói về điều kiện khi chưa có tiền dễ hơn nhiều so với khi đã có một công trình lớn và khoản giới thiệu đáng kể.
Văn bản cũng bảo vệ chủ tiệm. Họ biết chính xác mình phải trả gì, không bị người giới thiệu đòi thêm sau này, và có căn cứ để từ chối các khoản không thuộc thoả thuận. Khi nói chuyện với chủ tiệm, hãy trình bày theo hướng này, giấy là để hai bên đỡ phải nhớ, không phải vì nghi ngờ nhau.
Tám điều nên ghi trong thoả thuận
Một thoả thuận giới thiệu đơn giản giữa cá nhân và chủ dịch vụ nhỏ chỉ cần trả lời rõ tám điều. Bạn có thể viết thành tám dòng, không cần ngôn ngữ pháp lý.
- Hai bên là ai. Họ tên, số giấy tờ tuỳ thân nếu hai bên đồng ý ghi, tên tiệm hoặc cơ sở.
- Thế nào là khách do bạn giới thiệu. Khách báo tên bạn khi liên hệ, hay bạn nhắn trước thông tin khách cho chủ tiệm, hay cả hai. Điều này tránh tranh cãi "khách tự tìm đến".
- Cách tính tiền giới thiệu. Một khoản cố định mỗi khách, hay một tỷ lệ trên giá trị đơn. Nếu theo tỷ lệ, ghi rõ trên giá trị trước hay sau giảm giá, có tính phần vật tư không.
- Khi nào thì đủ điều kiện nhận. Khách ký hợp đồng, khách đặt cọc, hay khách thanh toán xong.
- Thời hạn trả. Trong bao nhiêu ngày sau khi đủ điều kiện, trả bằng tiền mặt hay chuyển khoản.
- Khách huỷ, giảm đơn hoặc không trả đủ. Tiền giới thiệu có bị trừ, hoàn lại hay tính theo phần đã trả.
- Khách quay lại lần sau. Có tính thêm tiền giới thiệu không, trong bao lâu.
- Chấm dứt thoả thuận. Mỗi bên báo trước thế nào, khách đã giới thiệu trước đó vẫn được tính như cũ.
Ghi xong, mỗi bên giữ một bản có chữ ký, hoặc nếu thoả thuận qua tin nhắn thì bên kia trả lời xác nhận "đồng ý" là đủ để có dấu vết.
Những điểm hay gây tranh cãi và cách ghi cho rõ
Phần lớn tranh chấp tiền giới thiệu xoay quanh vài chỗ lặp đi lặp lại. Bảng dưới nêu chỗ dễ hiểu lầm và một cách ghi giúp tránh.
| Chỗ dễ hiểu lầm | Ghi mơ hồ | Ghi rõ hơn |
|---|---|---|
| Cơ sở tính tiền | "Một phần trên công trình" | "Một tỷ lệ cụ thể trên tiền công, không tính vật tư" |
| Thời điểm đủ điều kiện | "Khi khách làm" | "Khi khách thanh toán xong đợt cuối" |
| Khách đã quen chủ tiệm từ trước | Không ghi | "Khách đã từng là khách của tiệm thì không tính" |
| Khách giảm giá | Không ghi | "Tính trên số tiền khách thực trả" |
| Khách giới thiệu tiếp người khác | Không ghi | "Chỉ tính khách bạn giới thiệu trực tiếp" |
Dòng cuối rất quan trọng. Nếu không ghi, người giới thiệu có thể nghĩ mình được hưởng cả những khách do khách của mình giới thiệu tiếp. Thưởng kéo dài nhiều tầng như vậy không những khó tính mà còn dễ trượt sang mô hình đa cấp, nên tốt nhất giới hạn ở một tầng.
Viết bằng tin nhắn mà không cứng nhắc
Không phải ai cũng thoải mái ký giấy với người quen. Một cách mềm hơn là tóm tắt thoả thuận vào một tin nhắn sau buổi nói chuyện, rồi đề nghị bên kia xác nhận. Ví dụ: "Em nhắn lại cho khỏi quên nha anh: khách nào em nhắn tên trước cho anh, ký làm nội thất với anh thì anh gửi em một phần trên tiền công như mình nói, chuyển khoản trong tuần sau khi khách trả xong. Khách huỷ thì thôi. Anh xem đúng ý chưa ạ."
Tin nhắn kiểu này giữ giọng thân mật nhưng vẫn có đủ phần cốt lõi: điều kiện xác định khách, cách tính, thời điểm trả, trường hợp huỷ. Câu hỏi cuối mời bên kia sửa nếu hiểu khác, đồng thời tạo ra một câu trả lời xác nhận.
Sau mỗi lần giới thiệu khách, bạn nhắn thêm một tin ngắn: tên khách, ngày giới thiệu. Chuỗi tin nhắn này về sau là sổ ghi chép tự nhiên, giúp cả hai bên đối chiếu khi cần.
Nếu khoản tiền lớn, ví dụ giới thiệu khách mua nhà, thuê kho dài hạn, nên có giấy viết tay có chữ ký hai bên. Với những giao dịch như vậy, tốt nhất bạn hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết thoả thuận cần những gì và có chạm vào quy định riêng của ngành nào không.
Ví dụ giả định: một thoả thuận viết tay tám dòng
Chị Mai ở Khánh Hoà hay giới thiệu khách cho một xưởng làm rèm cửa của người quen. Sau vài lần nhớ nhầm, hai bên viết một tờ giấy, mỗi người giữ một bản. Nội dung chỉ tám dòng: tên chị Mai và tên chủ xưởng; khách được tính là khách mà chị Mai nhắn tên và số nhà cho chủ xưởng trước khi khách liên hệ; tiền giới thiệu là một tỷ lệ trên tiền công may và lắp, không tính tiền vải; đủ điều kiện khi khách thanh toán xong; trả bằng chuyển khoản trong bảy ngày; khách huỷ hoặc trả thiếu thì tính theo số khách thực trả; khách quay lại trong một năm vẫn tính; mỗi bên báo trước một tháng nếu muốn thôi.
Tờ giấy này không có thuật ngữ pháp lý nào, nhưng nó trả lời được hầu hết câu hỏi có thể phát sinh. Khi một khách đặt rèm rồi đổi ý giảm một nửa số cửa, cả hai chỉ cần nhìn dòng thứ sáu là biết cách tính. Khi chị Mai giới thiệu một người hàng xóm vốn đã từng may rèm ở xưởng, chủ xưởng nhắc rằng khách này không mới, và chị Mai đồng ý vì hai bên đã nói chuyện này từ trước.
Ví dụ này cho thấy giá trị của văn bản không nằm ở hình thức. Nó nằm ở việc buộc hai bên nghĩ trước về các tình huống khó, khi chưa ai có lý do để giận ai.
Giữ sổ và đối chiếu định kỳ
Thoả thuận tốt mà không ghi chép đều thì vẫn dễ lệch. Một cuốn sổ nhỏ hoặc một bảng tính trên điện thoại là đủ, miễn ghi đều sau mỗi lần giới thiệu.
- Ngày bạn giới thiệu, tên hoặc cách gọi khách, khu vực khách ở.
- Ngày khách ký hoặc đặt cọc, nếu chủ dịch vụ báo lại.
- Giá trị đơn làm cơ sở tính, ghi theo con số chủ dịch vụ xác nhận.
- Số tiền giới thiệu dự kiến và ngày thực nhận.
- Ghi chú về khách huỷ, giảm đơn, phàn nàn, đổi trả.
Cứ vài tháng, hoặc sau một đợt nhiều khách, bạn và chủ dịch vụ đối chiếu nhanh danh sách. Đối chiếu khi số khách còn ít mất năm phút; để dồn cả năm thì thành một buổi tranh luận. Sổ ghi chép cũng giúp bạn nhìn lại: mình đã giới thiệu bao nhiêu khách, có ai phàn nàn không, dịch vụ này còn đáng để mình tiếp tục đứng ra bảo đảm hay không.
Ranh giới: thoả thuận nào không nên ký
Thoả thuận đòi bạn giấu khách. Nếu chủ dịch vụ yêu cầu bạn không cho khách biết có tiền giới thiệu, đó là dấu hiệu khoản tiền đang được cộng vào giá khách trả. Thoả thuận minh bạch không cần điều khoản bí mật với người mua.
Thoả thuận gắn với việc lo giấy tờ, lo việc, lo suất học. Nhận tiền vì "giới thiệu" người tới một chỗ hứa lo được hồ sơ, việc làm, suất học là đi vào vùng dễ vi phạm pháp luật. Không ký, không nhận, dù người kia gọi đó là phí giới thiệu.
Thoả thuận trong lĩnh vực có quy định hành nghề. Môi giới bất động sản, đại lý bảo hiểm, tư vấn pháp lý, khám chữa bệnh có quy định riêng về ai được nhận thù lao và nhận thế nào. Trước khi nhận tiền giới thiệu ở các lĩnh vực này, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Thoả thuận thưởng theo tầng khi mời thêm người. Thưởng tính trên doanh số của cả những người do người mình giới thiệu tiếp tục giới thiệu là đặc điểm của mô hình đa cấp. Nếu không hiểu rõ và không chắc doanh nghiệp được phép hoạt động, nên tránh.
Thuế và chứng từ ở mức nguyên lý
Khi tiền giới thiệu trở nên đều đặn, bạn nên biết rằng về nguyên lý, thu nhập từ hoa hồng, môi giới, giới thiệu là thu nhập có thể phải chịu thuế thu nhập cá nhân. Ai khai, ai khấu trừ, ở ngưỡng nào, phụ thuộc vào việc bên trả là doanh nghiệp hay hộ kinh doanh, khoản tiền mỗi lần bao nhiêu và quy định từng thời kỳ.
Vì vậy thoả thuận nên có một dòng nhỏ về chứng từ: bên trả có lập phiếu chi, có khấu trừ thuế không. Nếu chủ dịch vụ là doanh nghiệp và có khấu trừ, họ thường cần thông tin cá nhân của bạn để lập chứng từ khấu trừ. Đó là thủ tục bình thường, không phải điều đáng ngại.
Bài này không đưa ra mức thuế hay ngưỡng cụ thể, vì những con số đó thay đổi và tuỳ từng trường hợp. Bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi khoản nhận bắt đầu đáng kể trong năm.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận bằng tin nhắn có giá trị không?
Về nguyên lý, thoả thuận dân sự có thể được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi, và tin nhắn có thể là chứng cứ cho thấy hai bên đã thoả thuận. Giá trị cụ thể khi tranh chấp tuỳ từng trường hợp, nên với khoản lớn hãy có giấy có chữ ký và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Chủ tiệm không muốn ghi giấy thì có nên tiếp tục giới thiệu không?
Có thể tiếp tục nếu bạn chấp nhận rủi ro thoả thuận miệng, nhất là với khoản nhỏ. Nhưng ít nhất bạn nên nhắn tóm tắt sau mỗi lần nói chuyện. Nếu chủ tiệm né cả tin nhắn xác nhận, đó là tín hiệu nên cân nhắc lại.
Có nên ghi số tiền giới thiệu bằng tỷ lệ hay bằng con số cố định?
Con số cố định dễ hiểu, ít tranh cãi, hợp với dịch vụ có giá tương đối đồng đều. Tỷ lệ hợp với dịch vụ có giá trị rất khác nhau giữa các khách, nhưng phải ghi rõ tính trên khoản nào. Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp.
Khách mình giới thiệu đã từng biết chủ tiệm thì có được tính không?
Tuỳ thoả thuận. Nhiều chủ tiệm không tính khách cũ hoặc khách đã liên hệ trước đó, vì việc giới thiệu không thực sự đem khách mới tới. Cách tốt nhất là ghi rõ điều này từ đầu để không ai thấy bị thiệt.
Thoả thuận giới thiệu có cần công chứng không?
Thoả thuận giới thiệu thông thường giữa cá nhân và chủ dịch vụ nhỏ thường không bắt buộc công chứng. Nếu giao dịch liên quan tới tài sản lớn hoặc khoản tiền đáng kể, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hình thức nào phù hợp.
Nếu muốn dừng giới thiệu cho một tiệm thì có phải báo không?
Nên báo, ngắn gọn và lịch sự, đồng thời chốt các khách đã giới thiệu trước đó vẫn được tính như thoả thuận cũ. Báo rõ ràng giúp hai bên chia tay êm và tránh chuyện về sau khách cũ quay lại không biết tính thế nào.