Gia sư được một phụ huynh quen giới thiệu thường là lựa chọn yên tâm hơn đăng tin tìm người lạ, nhưng "con nhà chị ấy học tiến bộ" chưa phải câu trả lời cho việc con bạn cần gì. Lời giới thiệu cho bạn một người đã được thử ở một gia đình khác. Việc của bạn là kiểm xem người đó có hợp với con mình, với mục tiêu của nhà mình, và có đủ tin cậy để vào nhà hay không.
Bài này đi qua các câu hỏi lại phụ huynh giới thiệu, những giấy tờ nên xem, cách tổ chức buổi dạy thử, thoả thuận ban đầu và những nguyên tắc an toàn khi con học tại nhà. Một nguyên tắc xuyên suốt: không đem con bạn ra so với con nhà người giới thiệu, và không chọn gia sư theo lời hứa nâng điểm.
Lời giới thiệu gia sư thật ra kể về điều gì
Khi một phụ huynh khen gia sư, họ đang kể về mối quan hệ giữa gia sư với con họ: đi đúng giờ, chuẩn bị bài, kiên nhẫn, con thích học hơn. Những điều đó thật và đáng nghe. Nhưng mỗi đứa trẻ một khác. Một gia sư hợp với đứa trẻ hiếu động cần người giữ nhịp có thể làm một đứa trẻ nhút nhát thấy áp lực. Một gia sư giỏi ôn luyện cho lớp cuối cấp chưa chắc biết cách dạy lại nền tảng cho một em lớp ba đang hổng kiến thức.
Lời giới thiệu cũng hay đi kèm một con số: điểm lên bao nhiêu, đỗ trường nào. Bạn nên nghe phần này với khoảng cách. Kết quả học tập của một đứa trẻ là tổng của nhiều thứ, trong đó có chính đứa trẻ, thầy cô ở lớp, gia đình và thời điểm. Gia sư chỉ là một phần. Chọn gia sư vì hứa điểm là đặt sai câu hỏi, và dễ biến giờ học thành áp lực cho con.
Hãy coi lời giới thiệu như tấm vé để bạn gặp một người có lai lịch rõ, qua một gia đình mà bạn biết. Phần đánh giá thật nằm ở buổi gặp, buổi dạy thử và vài tuần đầu.
Hỏi lại phụ huynh giới thiệu những gì
Hỏi để biết hoàn cảnh của họ giống hay khác nhà bạn tới đâu. Vài câu gợi ý:
- Con bạn học lớp mấy, học môn gì với gia sư, vì sao mời gia sư: hổng kiến thức, cần người kèm bài, hay ôn thi?
- Gia sư dạy ở nhà bạn hay con tới nhà gia sư, học một kèm một hay nhóm nhỏ?
- Gia sư dạy bao lâu rồi, có lúc nào nghỉ đột xuất không, báo trước thế nào?
- Sau mỗi buổi hay mỗi tuần, gia sư có báo lại con học được gì, vướng ở đâu không?
- Con bạn có thích gia sư không, có lúc nào con kêu sợ hay khó chịu không?
- Điều gì bạn thấy chưa ổn, nếu có?
- Hai nhà thoả thuận học phí và lịch bằng cách nào, có giấy tờ gì không? Bạn không cần biết con số, chỉ cần biết họ có thoả thuận rõ hay không.
Nếu người giới thiệu chỉ quen gia sư qua người khác, chưa từng để con học, hãy coi đó là lời giới thiệu bậc hai và kiểm kỹ hơn.
Giấy tờ và tư cách: gia sư không có chứng chỉ hành nghề chung
Khác với bác sĩ hay luật sư, dạy kèm tại gia đình không có một loại chứng chỉ hành nghề chung do nhà nước cấp để bạn tra. Gia sư có thể là sinh viên, giáo viên đang dạy ở trường, giáo viên đã nghỉ, hay người đi làm có chuyên môn tốt. Vì thế, thứ bạn kiểm là danh tính và quá trình học tập, làm việc mà người đó tự giới thiệu.
Những gì nên xem, ở mức lịch sự: giấy tờ tùy thân để biết đúng tên, đúng người; thẻ sinh viên hoặc giấy tờ trường nếu là sinh viên; bằng cấp hoặc chứng chỉ liên quan tới môn dạy nếu gia sư nói mình có. Bạn chỉ cần xem và đối chiếu, không cần giữ bản chụp giấy tờ của người ta lâu hơn cần thiết. Nếu gia sư là giáo viên đang dạy ở trường, bạn nên hỏi rõ họ có đang dạy chính lớp của con không, và quy định của ngành giáo dục về dạy thêm hiện hành có cho phép trường hợp đó không; quy định này đã thay đổi nhiều lần, bạn dặn mình tra văn bản mới nhất.
Nếu gia sư đến qua một trung tâm, hãy hỏi trung tâm có giấy phép hoạt động không và ai chịu trách nhiệm khi có chuyện. Lời giới thiệu của phụ huynh quen lúc đó là về người dạy, còn trách nhiệm tổ chức thuộc về trung tâm.
Tổ chức buổi dạy thử cho có ích
Buổi dạy thử không phải để gia sư biểu diễn mà để hai bên xem có làm việc được với nhau không. Một trình tự gọn:
- Trước buổi thử, bạn nói cho gia sư biết con đang ở đâu: chỗ con hay vướng, nhận xét gần đây của thầy cô, con thích học kiểu nào. Đừng gửi bảng điểm nếu không cần.
- Nói với con trước rằng đây là buổi làm quen, không phải bài kiểm tra. Hỏi con có muốn thử không.
- Để buổi thử diễn ra ở chỗ có người lớn trong nhà, cửa mở, bạn ở phòng bên cạnh.
- Quan sát cách gia sư hỏi con: hỏi để biết con nghĩ gì hay chỉ giảng một mạch; khi con làm sai thì phản ứng thế nào.
- Sau buổi thử, hỏi gia sư thấy con cần gì và dự định làm gì trong vài tuần đầu.
- Hỏi riêng con cảm thấy thế nào. Một câu "con thấy dễ hỏi cô không" nói nhiều hơn "cô dạy hay không".
Nếu con không thoải mái sau buổi thử, đừng ép chỉ vì nể người giới thiệu. Bạn có thể cảm ơn gia sư, trả phí buổi thử nếu đã thoả thuận, rồi tìm người khác.
Thoả thuận ban đầu: rõ ràng là cách giữ tình
Lịch và cách báo nghỉ. Học mấy buổi một tuần, mỗi buổi bao lâu, báo nghỉ trước bao lâu, buổi nghỉ có học bù không. Ghi lại qua tin nhắn là đủ.
Học phí và cách trả. Trả theo buổi hay theo tháng, trả khi nào, bằng hình thức gì. Người quen giới thiệu không có nghĩa là để chuyện tiền nong mơ hồ.
Mục tiêu và cách báo lại. Bạn muốn con nắm lại phần nào, sau bao lâu thì cùng nhìn lại. Đề nghị gia sư nhắn ngắn sau mỗi tuần: đã học gì, con vướng gì.
Ranh giới trong giờ học. Không dùng điện thoại riêng trong giờ dạy, không cho con quà riêng, không nhắn tin riêng với con ngoài kênh có phụ huynh. Đây là nguyên tắc chung, không phải nghi ngờ cá nhân.
Khi muốn dừng. Báo trước một khoảng thời gian, thanh toán đủ phần đã học. Nói trước điều này giúp không ai ngại khi đến lúc dừng.
An toàn cho con khi học tại nhà
Lời giới thiệu từ người quen giảm rủi ro nhưng không thay được nguyên tắc an toàn. Với trẻ nhỏ, giờ học nên diễn ra ở không gian chung trong nhà, có người lớn ở nhà, cửa phòng mở. Dạy con biết rằng không có bí mật nào giữa con và người lớn mà con phải giấu bố mẹ, và con có quyền nói "không" với bất kỳ đụng chạm nào làm con khó chịu.
Với học trực tuyến, phụ huynh nên biết con học qua kênh nào, tài khoản nào, và thỉnh thoảng ngồi cạnh một buổi. Tin nhắn giữa gia sư và con nên có phụ huynh trong nhóm. Những điều này nói một lần, nhẹ nhàng, từ đầu, thì gia sư tử tế sẽ thấy là chuyện bình thường.
Nếu con kể điều gì khiến bạn lo, hãy tin con trước, hỏi bình tĩnh, rồi mới tính chuyện nói với gia sư hay người giới thiệu. Đừng vì giữ thể diện với người quen mà gạt đi lời con.
Khi gia sư được giới thiệu không còn hợp
Có những lúc ban đầu mọi thứ ổn, rồi sau vài tháng con bắt đầu ngại giờ học, hoặc mục tiêu của nhà bạn đổi: con đã vững nền, giờ cần người ôn thi; hoặc con lên cấp, môn học khó hơn khả năng của gia sư. Đó không phải lỗi của ai. Lời giới thiệu ban đầu đúng với thời điểm ấy, không có nghĩa phải giữ mãi.
Trước khi dừng, bạn nói chuyện thẳng với gia sư: điều gì đã thay đổi, con đang cần gì. Có khi chỉ cần đổi cách dạy, đổi giờ học hay giảm số buổi là con lại thoải mái. Nếu vẫn không ổn, bạn báo dừng theo đúng thoả thuận ban đầu, thanh toán đủ, và cảm ơn gia sư vì quãng thời gian đã dạy con. Với phụ huynh giới thiệu, một câu báo ngắn là đủ, không cần kể lỗi của gia sư.
Nếu lý do dừng là chuyện nghiêm trọng như gia sư có hành vi không phù hợp với trẻ, bạn dừng ngay, không cần chờ hết tháng, và nên nói với người giới thiệu để họ biết, vì có thể con họ hoặc con nhà khác cũng đang học. Trường hợp có dấu hiệu xâm hại trẻ em, bạn báo chính quyền địa phương hoặc cơ quan công an.
Không so con nhà người, không biến giới thiệu thành cuộc đua
Một cái bẫy khi gia sư đến qua phụ huynh quen là hai nhà vô tình so sánh: con nhà kia học tới đâu rồi, sao con mình chậm hơn. Gia sư cũng có thể bị hỏi. Bạn nên nói với gia sư từ đầu rằng nhà mình không muốn nghe về tiến độ của con nhà khác, và không kể chuyện học của con mình cho nhà khác. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng.
Với người giới thiệu, một lời cảm ơn là đủ. Nếu họ hỏi han, bạn chỉ cần đáp chung rằng con đang học ổn, không cần đưa ra con số hay so sánh. Giữ khoảng ấy giúp hai nhà vẫn thân mà con thì không thành đối tượng của một cuộc đua không ai đăng ký.
Gia sư cũng nên được bảo vệ khỏi vai người đưa tin. Khi một gia sư dạy cho nhiều nhà quen nhau, họ dễ bị hỏi dò. Bạn nói rõ với gia sư rằng chuyện học của con nhà mình chỉ trao đổi với bố mẹ, và bạn cũng không hỏi gia sư về con nhà khác. Một thoả thuận nhỏ như vậy giữ được sự tôn trọng cho cả ba phía: hai gia đình và người dạy.
Câu hỏi thường gặp
Gia sư là sinh viên được người quen giới thiệu, có cần xem giấy tờ không?
Nên xem, ở mức lịch sự: giấy tờ tùy thân và thẻ sinh viên để biết đúng người. Không cần giữ bản chụp lâu. Việc này giúp bạn yên tâm khi để người đó vào nhà, và gia sư tử tế không thấy phiền.
Có nên mời giáo viên đang dạy lớp của con làm gia sư không?
Bạn nên tra quy định hiện hành của ngành giáo dục về dạy thêm, vì có những giới hạn với giáo viên dạy chính học sinh lớp mình. Ngoài ra, việc này dễ làm con và các bạn trong lớp thấy không công bằng. Thường nên chọn người không trực tiếp đánh giá con ở trường.
Dạy thử một buổi có đủ để quyết định không?
Một buổi cho bạn biết có hợp hay không ở mức cơ bản. Bạn có thể thoả thuận học thử vài buổi hoặc một tuần, sau đó cùng gia sư nhìn lại. Quan trọng là con thấy thoải mái và bạn hiểu gia sư định làm gì.
Con không thích gia sư người quen giới thiệu, nói với người quen thế nào?
Cảm ơn họ đã giới thiệu, nói ngắn rằng nhịp học chưa hợp với con. Không cần kể chi tiết hay chê gia sư. Người giới thiệu tử tế sẽ hiểu rằng mỗi đứa trẻ cần một người khác nhau.
Gia sư hứa con sẽ lên điểm nhanh, có nên tin không?
Nên dè dặt. Tiến bộ phụ thuộc nhiều thứ, gia sư chỉ là một phần. Hãy hỏi gia sư sẽ làm gì cụ thể trong vài tuần đầu và cách báo lại, thay vì dựa vào lời hứa điểm số. Áp lực điểm còn làm con sợ học.
Học trực tuyến với gia sư thì giữ an toàn cho con thế nào?
Biết con học qua kênh và tài khoản nào, để phụ huynh trong nhóm nhắn tin, thỉnh thoảng ngồi cạnh một buổi. Dặn con không chia sẻ thông tin cá nhân và kể lại với bố mẹ nếu có điều gì khiến con thấy lạ.