Khi người bạn giới thiệu vào công ty làm không tốt hoặc nghỉ ngang, bạn nên tách rõ hai vai: với công ty, bạn trả lời trung thực về những gì mình biết và không bao che; với người kia, bạn nói chuyện riêng như một người bạn, nhưng không gánh thay trách nhiệm công việc của họ. Trộn lẫn hai vai này là nguyên nhân phổ biến khiến người giới thiệu vừa mất uy tín ở chỗ làm, vừa mất luôn tình bạn.
Bài này dành cho người đã giới thiệu bạn bè, họ hàng hay người quen vào chỗ mình làm qua kênh giới thiệu nội bộ hoặc chỉ đơn giản là chuyển hồ sơ cho sếp, rồi giờ gặp chuyện. Nội dung gồm: vị trí khó của bạn, cách trả lời khi quản lý hỏi, cách nói với người mình giới thiệu, các tình huống hay gặp, chuyện tiền thưởng giới thiệu và giữ quan hệ sau đó. Ví dụ là ví dụ giả định.
Vị trí khó của người giới thiệu nội bộ
Giới thiệu người vào chỗ mình làm khác với giới thiệu thợ cho hàng xóm ở chỗ bạn phải gặp kết quả mỗi ngày. Nếu người đó làm không tốt, đồng nghiệp sẽ ngầm hoặc công khai gắn họ với bạn, quản lý có thể hỏi bạn trước khi hỏi họ, và bạn trở thành người đứng giữa công việc với tình cảm.
Khó hơn nữa là bạn thường biết những điều công ty không biết: hoàn cảnh gia đình, lý do họ đi trễ, chuyện họ đang tìm việc khác. Biết nhiều khiến bạn vừa dễ thông cảm, vừa dễ rơi vào thế phải chọn giữa giữ bí mật cho bạn và trung thực với nơi trả lương cho mình.
Điều cần nhớ là khi công ty tuyển một người qua giới thiệu, họ vẫn phỏng vấn, đánh giá và quyết định nhận. Lời giới thiệu của bạn là một nguồn thông tin, không phải bảo lãnh. Hiểu như vậy giúp bạn không tự coi mình là người chịu trách nhiệm cho mọi việc người kia làm, và cũng giúp bạn trả lời quản lý bình tĩnh hơn.
Cũng cần nhìn thẳng một điều: đồng nghiệp xung quanh thường quan sát cách bạn đối xử với người mình đưa vào nhiều hơn là quan sát chính người đó. Nếu bạn làm hộ, che lỗi hay xin ưu ái cho họ, cả nhóm sẽ thấy và tính điểm trừ cho bạn. Nếu bạn giữ công bằng, nhắc riêng khi cần và để họ tự chịu trách nhiệm với việc của mình, đồng nghiệp sẽ tách được chuyện của họ khỏi uy tín của bạn, kể cả khi họ làm không tốt.
Tách vai: đồng nghiệp, người giới thiệu và người bạn
Vai đồng nghiệp. Trong công việc, bạn đối xử với người mình giới thiệu như mọi đồng nghiệp khác. Không làm thay phần việc của họ, không che lỗi, không xin ưu tiên. Điều này công bằng với người khác trong nhóm và cũng tốt cho chính người kia, vì họ cần được đánh giá bằng việc của mình.
Vai người giới thiệu. Bạn có trách nhiệm về những gì đã nói khi giới thiệu. Nếu bạn từng nói họ có kinh nghiệm mà thật ra chỉ biết sơ, đó là phần bạn nên nhận với quản lý. Ngoài phần đó, kết quả công việc là của họ.
Vai người bạn. Ngoài giờ làm, bạn có thể hỏi han, lắng nghe, góp ý thẳng thắn. Nhưng góp ý của bạn bè khác với nhắc việc của cấp trên. Đừng biến những buổi cà phê thành buổi kiểm điểm.
Ranh giới thông tin. Những gì người kia chia sẻ riêng với bạn với tư cách bạn bè, như chuyện gia đình hay ý định nghỉ việc, bạn không có nghĩa vụ báo cho công ty, trừ khi nó gây hại trực tiếp cho người khác hoặc vi phạm nghiêm trọng. Nhưng bạn cũng không nói dối khi được hỏi trực tiếp.
Khi quản lý hỏi về người mình giới thiệu
Câu hỏi thường đến dưới dạng "em giới thiệu bạn ấy, em thấy bạn ấy dạo này thế nào?". Một trình tự trả lời giúp bạn trung thực mà không thành người đi tố:
- Ghi nhận câu hỏi một cách bình thản, không phòng thủ: "Dạ, em cũng thấy bạn ấy đang chậm hơn so với yêu cầu."
- Nói đúng phần bạn biết từ công việc, như đã thấy, đã cùng làm. Không suy đoán, không kể chuyện riêng người kia tâm sự.
- Nhận phần của mình nếu có: "Lúc giới thiệu em nói bạn ấy làm quen nhanh, em nghĩ em đã đánh giá hơi cao."
- Đề nghị quản lý trao đổi trực tiếp với người đó, vì đánh giá công việc là việc giữa họ với nhau.
- Nếu quản lý hỏi ý bạn có nên giữ người đó không, trả lời rằng bạn khó khách quan và tôn trọng quyết định của công ty.
Tránh hai phản ứng cực đoan: bênh vực hết mình để giữ thể diện cho lời giới thiệu, hoặc vội phủi tay kiểu "em cũng không thân lắm". Cả hai đều khiến quản lý giảm tin vào những lần giới thiệu sau của bạn.
Nói chuyện riêng với người mình giới thiệu
Nếu bạn thấy người kia đang gặp khó, hãy nói chuyện sớm, riêng, và theo hướng hỏi han hơn là nhắc nhở. Câu như "dạo này thấy cậu hay về muộn với đến muộn, có chuyện gì không" mở cửa cho họ kể, khác hẳn với "cậu làm thế anh mất mặt lắm" vốn chỉ khiến họ phòng thủ.
Trong cuộc nói chuyện, bạn có thể chia sẻ những gì bạn biết về cách công ty đánh giá, những điều sếp coi trọng, những lỗi mà người mới hay mắc. Đây là phần giúp đỡ hợp lý của người đi trước. Nhưng đừng hứa can thiệp với quản lý, đừng nhận làm hộ, và đừng biến mình thành người thông tin hai chiều.
Nếu người kia đã quyết định nghỉ, hãy khuyên họ làm đúng quy định báo trước và bàn giao đầy đủ. Đây không chỉ vì danh dự của bạn, mà còn vì quyền lợi của chính họ: nghỉ không đúng thời hạn báo trước theo hợp đồng và pháp luật lao động có thể ảnh hưởng đến tiền lương còn lại và các khoản liên quan. Với câu hỏi cụ thể về quyền lợi khi nghỉ, họ nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Cuối cùng, nói rõ cảm nhận của mình một lần nếu cần, ngắn gọn và không trách móc: "Mình giới thiệu cậu vì tin cậu, nên mình mong cậu bàn giao gọn gàng." Một lần là đủ.
Các tình huống hay gặp và cách xử
Mỗi tình huống cần mức độ can thiệp khác nhau. Gợi ý dưới đây dựa trên nguyên tắc tách vai đã nêu:
| Tình huống | Với người mình giới thiệu | Với công ty |
|---|---|---|
| Làm chậm, chưa quen việc | Chia sẻ kinh nghiệm, chỉ chỗ tìm tài liệu, khuyên hỏi quản lý trực tiếp | Không cần chủ động báo; nếu được hỏi thì trả lời đúng điều thấy |
| Hay đi trễ, xin nghỉ đột xuất | Hỏi han riêng xem có chuyện gì, khuyên báo trước với quản lý | Không che giấu, không xin phép hộ |
| Mâu thuẫn với đồng nghiệp | Lắng nghe nhưng không đứng về phe nào | Không chuyển lời giữa các bên, để quản lý xử lý |
| Định nghỉ ngang không bàn giao | Khuyên báo trước đúng hạn, bàn giao đủ, nói rõ ảnh hưởng | Nếu được hỏi, nói bạn biết họ đang cân nhắc nghỉ, không kể lý do riêng |
| Vi phạm nghiêm trọng như gian lận, lấy tài sản | Không bao che, không giúp xoá dấu vết | Trung thực khi được hỏi, tách mình khỏi vụ việc |
Hàng cuối là ranh giới cứng. Dù tình cảm đến đâu, che giấu vi phạm nghiêm trọng biến bạn thành người liên quan. Ở các hàng trên, sự thông cảm và kiên nhẫn của bạn có giá trị, miễn là không đánh đổi sự công bằng với đồng nghiệp khác.
Thưởng giới thiệu nội bộ khi người đó nghỉ sớm
Nhiều công ty có chính sách thưởng cho nhân viên giới thiệu người vào làm, thường kèm điều kiện người được giới thiệu phải làm đủ một khoảng thời gian, chẳng hạn qua thử việc. Khi người bạn giới thiệu nghỉ sớm, khoản thưởng có thể không được trả hoặc bị thu lại tuỳ quy định. Hãy đọc lại quy chế của công ty thay vì đoán, và chấp nhận theo đó.
Điều nên tránh là tranh luận với phòng nhân sự để giữ khoản thưởng khi điều kiện rõ ràng không đạt, hoặc gây áp lực lên người kia ở lại cho đủ thời gian để mình nhận thưởng. Cả hai cách đều làm hỏng hình ảnh của bạn và đặt tiền thưởng lên trên quan hệ.
Nếu bạn đã nhận thưởng và người kia làm không tốt, không có nghĩa vụ đạo lý nào buộc bạn trả lại khi công ty không yêu cầu. Nhưng nếu bạn biết trước những điểm yếu mà không nói khi giới thiệu, đó là điều nên tự nhìn lại, vì chính chi tiết đó làm lời giới thiệu sau của bạn mất giá.
Giữ tình bạn sau khi người đó rời công ty
Khi người kia đã nghỉ, dù vì lý do gì, hãy chủ động giữ liên lạc như trước. Một tin nhắn hỏi thăm công việc mới cho họ thấy tình bạn không phụ thuộc vào chỗ làm chung. Nhiều người sau khi rời đi cảm thấy ngại với người giới thiệu, và chính bạn gỡ được cái ngại đó.
Tránh nhắc lại chuyện cũ ở công ty, đặc biệt là những lời phàn nàn từ đồng nghiệp hay quản lý. Những thông tin đó không giúp ích gì cho họ lúc này, chỉ làm họ thấy bị đánh giá. Nếu họ hỏi, kể ngắn gọn và trung tính.
Với chính mình, rút kinh nghiệm cho lần giới thiệu sau: chỉ giới thiệu người bạn đã thấy làm việc thật, nói rõ với quản lý bạn biết người đó ở mức nào, và nói thẳng với người được giới thiệu về văn hoá, áp lực của chỗ làm trước khi họ nộp hồ sơ. Một lời giới thiệu khiêm tốn và chính xác bảo vệ cả ba bên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên xin quản lý cho người mình giới thiệu thêm cơ hội không?
Nên nói tối đa một lần nếu bạn thật sự thấy họ đang cải thiện, nhưng nói như thông tin chứ không như xin xỏ. Quyết định là của quản lý. Xin nhiều lần khiến bạn bị coi là thiếu khách quan.
Người mình giới thiệu bị cho nghỉ việc, họ trách mình không bênh thì sao?
Giải thích ngắn gọn rằng bạn không có quyền quyết định và không thể bênh khi công việc chưa đạt. Cho họ thời gian, đừng tranh luận. Phần lớn sau một thời gian sẽ hiểu.
Có nên báo công ty khi biết người mình giới thiệu đang tìm việc khác?
Không có nghĩa vụ báo, vì tìm việc là quyền của họ. Nhưng nếu quản lý hỏi trực tiếp, bạn không nên nói dối. Có thể trả lời rằng chuyện đó bạn để họ tự trao đổi với công ty.
Lỡ nói tốt quá về người mình giới thiệu thì giờ sửa thế nào?
Nói với quản lý một lần, rõ ràng: lúc đó bạn đánh giá cao hơn thực tế. Thừa nhận sớm giữ được uy tín cho bạn hơn là để quản lý tự phát hiện.
Có nên tiếp tục giới thiệu người khác vào công ty sau chuyện này không?
Có, nếu bạn rút được kinh nghiệm: giới thiệu người mình biết rõ cách làm việc, nói đúng mức, và hiểu kỹ yêu cầu vị trí. Một lần trục trặc không làm mất giá trị của kênh giới thiệu nội bộ.
Người mình giới thiệu là họ hàng thì có nên xử khác không?
Nguyên tắc vẫn vậy, nhưng nên báo trước với quản lý về quan hệ họ hàng để mọi thứ minh bạch, và tránh ở vị trí đánh giá hay duyệt việc của họ.