Cộng tác viên giới thiệu dịch vụ là người đưa khách có nhu cầu thật đến một nơi cung cấp dịch vụ, và nhận một khoản thưởng khi khách đó dùng dịch vụ. Người làm không bán hàng, không giữ kho, không báo giá thay chủ, cũng không chịu trách nhiệm làm dịch vụ. Việc của họ gói trong một chữ: nối. Nối người đang cần thợ sửa máy lạnh với một thợ đáng tin, nối người bạn đang tìm lớp tiếng Anh cho con với một trung tâm mình đã thấy dạy nghiêm túc, nối người họ hàng cần làm hồ sơ thuế với một văn phòng kế toán quen.
Bài này dành cho người làm nhỏ lẻ trong vòng quen biết: nhân viên văn phòng, người nội trợ, chủ một tiệm nhỏ, sinh viên năm cuối, người đã nghỉ hưu muốn có thêm chút thu nhập mà vẫn giữ được tiếng tốt với hàng xóm. Đây không phải nghề tiếp thị liên kết qua trang mạng với hàng nghìn lượt nhấp, cũng không phải đội bán hàng của doanh nghiệp. Phần dưới nói rõ việc thật phải làm, tiền đến từ đâu, trách nhiệm tới đâu, và vì sao nhiều người bỏ việc này sau ba tháng.
Cộng tác viên giới thiệu khác người bán hàng ở chỗ nào
Người bán hàng chịu trách nhiệm với món hàng: nhập về, báo giá, giao, đổi trả. Cộng tác viên giới thiệu dịch vụ thì không chạm vào sản phẩm. Dịch vụ do người khác làm, giá do người khác quyết, chất lượng do người khác giữ. Phần của cộng tác viên là thông tin và niềm tin: bạn nói với người quen rằng nơi này đáng thử, và người quen tin bạn đủ để gọi.
Chính vì không chạm vào sản phẩm, cộng tác viên hay nghĩ mình không có trách nhiệm gì. Đó là chỗ hiểu sai lớn nhất. Khi người quen đến một phòng khám nha vì bạn giới thiệu, họ không nhớ tên phòng khám, họ nhớ tên bạn. Dịch vụ tốt, họ cảm ơn bạn. Dịch vụ tệ, họ trách bạn, và thường trách nặng hơn trách chủ dịch vụ, vì với chủ dịch vụ họ không có tình cảm để mất.
Cũng cần tách cộng tác viên giới thiệu khỏi người làm môi giới có nghề. Môi giới bất động sản, đại lý bảo hiểm, đại lý lữ hành là những hoạt động có điều kiện riêng, có nơi đòi chứng chỉ, có nơi đòi đăng ký kinh doanh. Nếu dịch vụ bạn định giới thiệu thuộc nhóm đó, việc "chỉ giới thiệu thôi" có thể đã chạm vào phần việc phải có điều kiện. Khi không chắc, hãy hỏi thẳng chủ dịch vụ phần việc nào thuộc về họ, và tra văn bản hiện hành cho ngành đó.
Một ngày làm cộng tác viên giới thiệu thật ra gồm những việc gì
Nghe nhiều hơn nói. Phần lớn khách đến từ những câu than vãn bình thường: nhà dột, con học yếu môn toán, xe hay chết máy, mẹ già cần người chăm theo giờ. Cộng tác viên tử tế nhận ra nhu cầu trong câu chuyện, chứ không mở đầu câu chuyện bằng dịch vụ.
Hỏi lại cho rõ trước khi giới thiệu. Người quen cần sửa máy lạnh treo tường hay máy âm trần, ở phường nào, cần gấp hay để cuối tuần. Hỏi kỹ giúp bạn biết dịch vụ mình đang làm cộng tác viên có hợp không. Nếu không hợp, nói thẳng rằng chỗ mình biết không làm loại đó.
Chuyển thông tin có sự đồng ý. Bạn hỏi người quen có muốn chủ dịch vụ gọi không, hay họ tự gọi. Đưa số của người khác cho chủ dịch vụ mà chưa hỏi là cách nhanh nhất để mất lòng.
Theo dõi một lần sau khi dịch vụ xong. Một tin nhắn hỏi thăm sau vài ngày cho bạn biết dịch vụ có giữ lời không. Đây là dữ liệu quý nhất của cộng tác viên, vì nó quyết định lần sau bạn còn dám giới thiệu nơi đó nữa không.
Ghi sổ. Ai được giới thiệu, ngày nào, dịch vụ gì, đã dùng chưa, hoa hồng đã nhận chưa. Không có sổ, mọi tranh chấp về tiền sau này chỉ còn là trí nhớ chọi trí nhớ.
Tiền đến từ đâu và vì sao nó thường ít hơn bạn tưởng
Thu nhập của cộng tác viên giới thiệu thường được trả theo vài kiểu sau. Mỗi kiểu có chỗ dễ hiểu nhầm riêng, nên đọc kỹ trước khi nhận lời.
| Kiểu trả | Cách tính thường gặp | Chỗ dễ hiểu nhầm |
|---|---|---|
| Tiền cố định mỗi khách | Một khoản cho mỗi khách đã dùng dịch vụ | Thế nào là "đã dùng": mới đặt lịch, đã trả cọc hay đã thanh toán đủ |
| Phần trăm trên hoá đơn | Một tỷ lệ trên số tiền khách trả | Tính trên giá trước hay sau giảm giá, có tính phần phát sinh không |
| Thưởng theo mốc | Đủ số khách trong tháng thì có thêm | Mốc đặt cao để ít người chạm tới, tháng sau mốc có đổi không |
| Quà hoặc ưu đãi | Phiếu giảm giá, dịch vụ miễn phí cho chính bạn | Có hạn dùng, có điều kiện kèm theo, khó quy ra tiền khi kê khai |
Ví dụ giả định: một trung tâm luyện thi trả cho người giới thiệu một khoản cố định khi học viên đóng đủ học phí khoá đầu. Trong ba tháng, bạn giới thiệu sáu người, bốn người đến học thử, hai người đóng học phí. Bạn nhận tiền cho hai người, không phải sáu. Nếu một trong hai người nghỉ giữa chừng và trung tâm hoàn học phí, rất có thể khoản thưởng của bạn bị trừ lại ở kỳ sau. Những chi tiết này phải hỏi trước, không phải đến lúc nhận tiền mới hỏi.
Đa số người làm nhỏ lẻ trong vòng quen biết chỉ có vài khách mỗi tháng. Đây là khoản thêm, không phải thu nhập chính. Ai được hứa thu nhập lớn chỉ nhờ "chia sẻ cho bạn bè" thì nên dừng lại hỏi tiền đó thật ra đến từ đâu.
Ai hợp với việc này, ai nên cân nhắc lại
Không cần giỏi ăn nói mới làm được cộng tác viên giới thiệu. Thứ cần hơn là được người khác tin và giữ được niềm tin đó. Một vài dấu hiệu cho thấy bạn hợp với việc này:
- Bạn hay được bạn bè hỏi "biết chỗ nào sửa cái này không", tức là người quen đã coi bạn là người có thông tin.
- Bạn đã tự dùng dịch vụ đó, hoặc người nhà dùng, và thấy đủ tốt để giới thiệu ngay cả khi không có tiền thưởng.
- Bạn chịu được việc nói "chỗ này không hợp với anh chị" và mất một khoản hoa hồng.
- Bạn có thói quen ghi chép và không ngại hỏi lại chuyện tiền bạc một cách rõ ràng.
- Bạn sống hoặc làm việc ở một khu vực ổn định, quen nhiều người trong khu phố, chung cư, cơ quan.
Ngược lại, nên cân nhắc nếu bạn đang cần tiền gấp đến mức sẽ giới thiệu bất cứ thứ gì trả thưởng, nếu bạn ngại từ chối khi bị chủ dịch vụ thúc chỉ tiêu, hoặc nếu vòng quen biết của bạn chủ yếu là người thân lớn tuổi dễ tin. Áp lực tiền bạc làm người ta nói quá, và nói quá với người thân thì cái giá phải trả không đo bằng tiền.
Trách nhiệm của cộng tác viên đến đâu
Về pháp lý, trách nhiệm làm dịch vụ đúng chất lượng thuộc về người cung cấp dịch vụ. Nhưng cộng tác viên có trách nhiệm với những gì chính mình nói. Nếu bạn nói "chỗ này bảo hành hai năm" trong khi chủ dịch vụ chỉ bảo hành sáu tháng, người quen có lý do để trách bạn, và nếu thiệt hại lớn, câu nói sai của bạn có thể bị đem ra đối chiếu. Nguyên tắc an toàn là chỉ nhắc lại điều chủ dịch vụ đã cam kết bằng chữ, và nói rõ đó là cam kết của họ.
Thứ hai là trách nhiệm nói rõ mình có nhận thưởng. Người quen có quyền biết lời giới thiệu của bạn có kèm lợi ích hay không, để tự cân nhắc. Khi đăng lời giới thiệu công khai trên trang cá nhân, nhóm mạng, nguyên lý chung của pháp luật về quảng cáo là nội dung được trả tiền phải cho người xem nhận ra đó là quảng cáo. Quy định cụ thể về cách ghi thay đổi theo từng thời kỳ, nên tra văn bản hiện hành trước khi đăng.
Thứ ba là trách nhiệm với thông tin cá nhân của người được giới thiệu: số điện thoại, địa chỉ, tình trạng sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình. Bạn biết những điều đó vì là người quen, không phải để chuyển tiếp cho người khác khi chưa được phép.
Bắt đầu thử trong ba mươi ngày mà không làm hỏng quan hệ
Nếu muốn thử làm cộng tác viên giới thiệu, nên bắt đầu nhỏ và có điểm dừng rõ ràng. Một lộ trình thử gọn như sau:
- Chọn một dịch vụ duy nhất bạn đã tự dùng và hài lòng. Đừng nhận ba bốn nơi cùng lúc ngay từ đầu.
- Gặp hoặc gọi chủ dịch vụ, hỏi rõ cách tính thưởng, thế nào là một khách được ghi nhận, khi nào trả, trả bằng gì, khách huỷ thì sao. Xin họ gửi lại bằng tin nhắn hay văn bản.
- Lập sổ theo dõi ngay từ khách đầu tiên, kể cả khi mới chỉ có một người hỏi.
- Chỉ giới thiệu khi có người hỏi hoặc khi câu chuyện tự dẫn đến nhu cầu. Tháng đầu không đăng bài quảng cáo hàng loạt.
- Mỗi lần giới thiệu, nói một câu rằng mình có nhận thưởng từ nơi đó, rồi để người quen tự quyết.
- Hỏi thăm từng người sau khi họ dùng dịch vụ, ghi lại cả khen lẫn chê.
- Cuối tháng, đối chiếu sổ của bạn với ghi nhận của chủ dịch vụ, rồi tự hỏi: có ai phàn nàn không, có quan hệ nào trở nên ngượng không, số tiền nhận được có xứng với công không.
Sau ba mươi ngày, nếu câu trả lời phần lớn là "có lợi và không ai phiền", bạn có thể mở rộng thêm. Nếu đã có một người quen ngượng với bạn vì lời giới thiệu, hãy dừng lại xem lỗi nằm ở dịch vụ, ở cách bạn nói hay ở việc chọn sai người để giới thiệu.
Thuế và giấy tờ: nắm nguyên lý trước khi số tiền lớn lên
Khoản thưởng, hoa hồng nhận được từ việc giới thiệu về nguyên tắc là thu nhập, và thu nhập của cá nhân có thể thuộc diện phải kê khai, nộp thuế tuỳ loại thu nhập, cách chi trả và mức thu nhập. Nếu bên trả thưởng là doanh nghiệp, họ có thể khấu trừ thuế trước khi chuyển tiền và đề nghị bạn cung cấp thông tin cá nhân, mã số thuế để làm chứng từ. Nếu bên trả là hộ kinh doanh nhỏ, chuyện chứng từ thường lỏng hơn, nhưng nghĩa vụ không vì thế mà biến mất.
Ngưỡng chịu thuế, tỷ lệ khấu trừ và cách quyết toán đã thay đổi nhiều lần và có thể còn thay đổi, nên đừng dựa vào lời truyền miệng hay bài viết cũ. Hãy giữ lại mọi tin nhắn xác nhận khoản thưởng, sao kê chuyển khoản và chứng từ khấu trừ nếu có. Khi tổng thu nhập từ việc giới thiệu bắt đầu đáng kể, hoặc khi chủ dịch vụ đưa hợp đồng cộng tác viên cho bạn ký, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được giải thích theo văn bản đang có hiệu lực và theo đúng hoàn cảnh của mình.
Một điểm cần cảnh giác: nếu ai đó đòi bạn nộp tiền "phí kích hoạt", "phí đào tạo" hay mua một gói sản phẩm trước rồi mới được làm cộng tác viên, đó không còn là giới thiệu dịch vụ đơn thuần. Đó là dấu hiệu cần dừng lại kiểm tra, vì nhiều mô hình đa cấp trái phép và lừa đảo tuyển người đúng bằng cách này.
Câu hỏi thường gặp
Làm cộng tác viên giới thiệu dịch vụ có cần đăng ký kinh doanh không?
Phần lớn người làm nhỏ lẻ, thỉnh thoảng giới thiệu vài khách thì không vận hành như một cơ sở kinh doanh. Nhưng nếu bạn làm thường xuyên, có thu nhập đều, hoặc giới thiệu trong ngành có điều kiện như bất động sản, bảo hiểm, lữ hành, thì cần tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên làm cộng tác viên cho nhiều dịch vụ cùng lúc không?
Có thể, nhưng chỉ khi bạn thật sự biết từng nơi. Giới thiệu năm sáu dịch vụ khác nhau làm người quen thấy bạn như người đi chào hàng, lời giới thiệu mất trọng lượng. Nhiều người làm bền chỉ giữ hai ba nơi họ đã dùng và theo dõi được.
Nếu người quen không muốn biết mình có nhận thưởng thì sao?
Vẫn nên nói một câu ngắn, không cần giải thích dài. Việc nói ra không làm mất lòng, việc giấu đi rồi bị phát hiện mới làm mất lòng. Người quen biết bạn có thưởng mà vẫn chọn dịch vụ đó thì đó là quyết định trọn vẹn của họ.
Chủ dịch vụ chỉ hứa miệng về hoa hồng có được không?
Hứa miệng vẫn là thoả thuận, nhưng khi có tranh chấp rất khó chứng minh. Ít nhất hãy nhắn lại nội dung đã thống nhất qua tin nhắn và xin chủ dịch vụ xác nhận. Một tin nhắn xác nhận có ngày giờ tốt hơn nhiều so với một lời hứa không ai nhớ rõ.
Cộng tác viên giới thiệu có phải chịu trách nhiệm khi dịch vụ làm hỏng việc không?
Trách nhiệm làm dịch vụ thuộc về người cung cấp dịch vụ. Cộng tác viên chịu trách nhiệm với lời mình nói: nếu bạn cam kết thay chủ dịch vụ điều họ không hứa, bạn tự đặt mình vào thế khó. Với thiệt hại lớn hoặc tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Làm sao biết một lời mời làm cộng tác viên có phải đa cấp trá hình không?
Những dấu hiệu đáng ngờ là phải nộp tiền hoặc mua hàng trước mới được tham gia, thu nhập chủ yếu đến từ việc kéo thêm người chứ không phải từ khách dùng dịch vụ, và được hứa thu nhập cao bất thường. Gặp các dấu hiệu đó thì dừng lại, không nộp tiền.