Một lời giới thiệu dịch vụ đúng sự thật gồm ba thứ: hoàn cảnh cụ thể của người đã dùng, điều dịch vụ làm tốt có thể kiểm lại được, và ít nhất một điểm chưa tốt hoặc một giới hạn. Ba thứ đó làm lời giới thiệu đáng tin hơn bất kỳ tính từ nào như "tốt nhất", "uy tín số một", "cam kết hài lòng".
Người làm cộng tác viên giới thiệu trong vòng quen biết thường viết theo cảm hứng, hoặc chép nguyên lời quảng cáo chủ dịch vụ gửi. Cả hai cách đều dễ trượt sang nói quá. Bài này đưa ra khung viết năm phần, danh sách những kiểu câu nên bỏ, cách xử lý ảnh trước và sau, và cách viết khi bạn chưa tự dùng hết các phần của dịch vụ. Mục tiêu là lời giới thiệu bạn dám đứng tên lâu dài, kể cả khi người quen quay lại hỏi.
Vì sao nói quá làm hỏng lời giới thiệu nhanh hơn bạn nghĩ
Nói quá tạo kỳ vọng mà dịch vụ khó đáp ứng. Bạn khen thợ sơn "làm cực đẹp, không chê vào đâu được", người quen thuê về, thấy một góc tường loang nhẹ, và họ thất vọng không phải vì góc tường mà vì khoảng cách giữa lời bạn nói và cái họ thấy. Nếu bạn chỉ nói "thợ làm cẩn thận, che chắn đồ đạc kỹ, nhà mình hài lòng", góc tường loang đó có khi chỉ là chuyện nhỏ.
Nói quá còn làm người nghe mất khả năng phân biệt. Khi mọi thứ bạn giới thiệu đều "tốt nhất", lời giới thiệu thứ năm của bạn nặng ngang không. Người quen bắt đầu nghe bạn như nghe quảng cáo. Ngược lại, người từng nói "chỗ này được, nhưng hơi chậm" sẽ được tin khi họ nói "chỗ này thật sự đáng".
Về pháp lý, nguyên lý chung của pháp luật về quảng cáo và bảo vệ người tiêu dùng là không được đưa thông tin sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng, công dụng, giá cả. Khi bạn nhận hoa hồng, lời giới thiệu của bạn đã mang tính quảng cáo, nên những câu nói quá không còn chỉ là chuyện xã giao. Cách áp dụng cụ thể cần tra văn bản hiện hành.
Đổi câu nói quá thành câu đúng mức
Phần lớn câu nói quá có thể sửa thành câu cụ thể mà vẫn hấp dẫn. Bảng dưới là vài cặp ví dụ giả định, bạn có thể dùng làm mẫu để tự sửa bài của mình.
| Câu nói quá | Vấn đề | Câu đúng mức |
|---|---|---|
| Thợ điện giỏi nhất khu này | Không ai kiểm được "nhất", người nghe tự hiểu là quảng cáo | Thợ đã sửa hệ thống điện nhà mình hai lần, tìm ra chỗ chập nhanh, giải thích rõ |
| Cam kết con học tiến bộ | Hứa kết quả thay trung tâm, đặt áp lực lên trẻ | Con mình học ở đây một học kỳ, cô liên lạc với phụ huynh đều, con chịu đi học |
| Giá rẻ nhất thị trường | Không có căn cứ so sánh, giá thay đổi | Báo giá trước khi làm, không phát sinh ngoài báo giá với nhà mình |
| Làm xong là khỏi hẳn đau lưng | Nói công dụng chữa bệnh cho dịch vụ không phải khám chữa | Mình thấy thư giãn sau buổi xoa bóp; có bệnh lý thì nên hỏi bác sĩ trước |
| Ai dùng cũng khen | Khái quát không kiểm được | Ba nhà trong toà mình đã dùng, hai nhà hài lòng, một nhà chê hơi trễ hẹn |
Để ý rằng câu đúng mức thường dài hơn và có con số nhỏ, cụ thể: hai lần, một học kỳ, ba nhà. Những chi tiết đó là thứ người nghe dùng để tự đánh giá, và chúng khó bị coi là quảng cáo suông.
Khung viết năm phần cho một lời giới thiệu
Bạn có thể dùng khung dưới cho bài đăng trên trang cá nhân hoặc cho tin nhắn riêng. Với tin nhắn, mỗi phần chỉ cần một câu.
- Ghi rõ lợi ích ở đầu: bạn là cộng tác viên, có nhận thưởng hay quà từ nơi này.
- Hoàn cảnh: nhà bạn gặp chuyện gì, cần gì, vào lúc nào. Ví dụ: máy nước nóng chập chờn giữa mùa lạnh, cần thợ trong ngày.
- Điều đã thấy tận mắt: thợ đến đúng giờ không, báo giá thế nào, làm có sạch không, sau đó có hỏi thăm không. Chỉ viết điều bạn tự thấy.
- Điểm chưa tốt hoặc giới hạn: hơi khó đặt lịch cuối tuần, chỉ nhận khu vực gần, giá không phải thấp. Một điểm thật làm cả bài đáng tin hơn.
- Hợp với ai, không hợp với ai: nơi này hợp với người cần làm cẩn thận, không hợp với người cần gấp trong một giờ. Kết bằng việc người đọc tự hỏi thêm chủ dịch vụ.
Ví dụ giả định một tin nhắn theo khung: "Chị ơi, em có làm cộng tác viên cho chỗ này, có nhận thưởng nếu chị dùng. Tháng trước nhà em hỏng máy nước nóng, gọi buổi sáng thì trưa thợ tới, báo giá trước khi thay. Thợ làm gọn, dọn sạch. Có điều họ chỉ nhận trong vài phường gần đây, cuối tuần hay kín lịch. Chị cần gấp thì có thể không kịp, chị cứ hỏi trực tiếp họ nhé."
Ảnh và lời khen của người khác: chỗ dễ trượt nhất
Chỉ dùng ảnh thật, có quyền dùng. Ảnh do bạn chụp tại nhà mình, hoặc ảnh chủ dịch vụ cho phép dùng và là ảnh công trình, khách thật của họ. Ảnh lấy trên mạng, ảnh của nơi khác, ảnh đã chỉnh sửa quá mức đều làm lời giới thiệu thành sai sự thật.
Ảnh trước và sau cần cùng điều kiện. Cùng góc chụp, cùng ánh sáng, cùng thời điểm hợp lý. Ảnh "trước" chụp tối, ảnh "sau" chụp sáng là cách đánh lừa quen thuộc. Với dịch vụ thẩm mỹ, chăm sóc cơ thể, ảnh trước và sau còn đụng tới quy định quảng cáo riêng, nên cẩn trọng hơn nữa.
Lời khen của người khác phải xin phép. Chụp lại tin nhắn cảm ơn của người quen rồi đăng lên, dù đã che tên, vẫn cần hỏi ý họ trước. Người trong vòng quen biết thường nhận ra nhau qua cách nói, ảnh đại diện mờ, hoàn cảnh kể trong tin nhắn.
Không tự viết lời khen rồi gán cho "khách". Lời khen bịa, kể cả khi bạn tin dịch vụ đáng được khen như vậy, là thông tin sai sự thật. Nếu muốn có lời của khách, hãy hỏi khách thật và giữ nguyên ý của họ.
Không nhận ảnh soạn sẵn mà không kiểm. Chủ dịch vụ thường gửi bộ ảnh và lời giới thiệu soạn sẵn cho cộng tác viên. Trước khi dùng, hỏi ảnh đó chụp ở đâu, khi nào, của khách nào. Nếu không có câu trả lời rõ, đừng dùng.
Những chữ nghe vô hại nhưng dễ gây hiểu nhầm
"Miễn phí". Miễn phí thường đi kèm điều kiện: chỉ buổi đầu, chỉ khi đăng ký gói, chỉ phần công còn vật tư tính riêng. Viết "miễn phí" trần trụi là để người đọc tự hiểu theo hướng có lợi nhất. Nên ghi kèm điều kiện, hoặc viết "buổi đầu không tính tiền công".
"Bác sĩ", "chuyên gia", "thầy". Người làm ở spa không phải bác sĩ, người dạy kèm chưa chắc là giáo viên có chứng chỉ. Gọi sai danh xưng khiến người quen tin vào một trình độ không có thật. Chỉ dùng danh xưng khi bạn biết người đó có bằng cấp, chứng chỉ tương ứng.
"Chính hãng", "linh kiện xịn". Thợ sửa máy nói thay linh kiện chính hãng, bạn nhắc lại, nhưng bạn không kiểm được. Nên viết "thợ nói dùng linh kiện chính hãng, có hoá đơn" nếu có hoá đơn, còn không thì đừng nhắc.
"Giảm một nửa", "giá gốc". Giảm so với giá nào, giá đó có từng được bán thật không. Con số giảm giá chỉ có nghĩa khi có mốc so sánh rõ. Khi chủ dịch vụ đưa con số giảm giá, hỏi rõ trước khi đưa vào bài, hoặc chỉ nói "đang có ưu đãi, chị hỏi trực tiếp".
"Được cấp chứng nhận". Chứng nhận gì, ai cấp, còn hạn không. Một tờ giấy khen của hội chợ khác hẳn giấy phép hoạt động. Nếu không biết rõ, đừng dùng chữ "chứng nhận" để tăng độ tin cậy cho bài.
Viết thế nào khi chưa tự dùng hết dịch vụ
Hiếm khi bạn dùng hết mọi phần của một dịch vụ. Bạn có thể đã cho con học thử ở trung tâm tiếng Anh nhưng chưa trải qua kỳ kiểm tra cuối khoá, đã thuê thợ sửa nhà một hạng mục nhỏ nhưng chưa biết họ làm công trình lớn ra sao. Cách viết trung thực là tách rõ phần đã thấy và phần chưa thấy.
Một câu như "nhà mình mới thuê họ sơn lại một phòng, làm cẩn thận; công trình lớn thì mình chưa thấy họ làm nên không dám nói" giúp người đọc biết giới hạn của lời giới thiệu. Người đang định sửa cả căn nhà sẽ tự hiểu cần hỏi thêm, xem thêm công trình khác.
Với những phần bạn chỉ biết qua lời chủ dịch vụ, hãy ghi rõ nguồn: "họ nói có bảo hành một năm". Câu đó khác hẳn "có bảo hành một năm" ở chỗ người đọc biết ai đang cam kết. Đây là thói quen nhỏ nhưng giúp bạn tránh bị trách oan khi chủ dịch vụ không giữ lời.
Đọc lại bài trước khi gửi
Khi đã viết xong, đọc lại một lượt với vai người nhận, như thể bạn chưa biết gì về dịch vụ. Một số câu hỏi giúp phát hiện chỗ nói quá:
- Có từ nào mang tính tuyệt đối như nhất, hoàn toàn, mọi người, luôn luôn, cam kết không.
- Mỗi lời khen có kèm một chi tiết kiểm lại được không, hay chỉ là tính từ.
- Có ít nhất một giới hạn hoặc điểm chưa tốt không.
- Có câu nào nói về công dụng sức khoẻ, kết quả học tập, lợi nhuận không, nếu có thì đã có căn cứ và được phép nói chưa.
- Dòng ghi rõ lợi ích đã nằm ở đầu chưa.
- Nếu dịch vụ làm hỏng, bạn có dám để người quen đọc lại tin nhắn này không.
Câu hỏi cuối cùng là phép thử khó nhất và hữu ích nhất. Lời giới thiệu bạn dám để người quen đọc lại khi có chuyện là lời giới thiệu không có câu nào phải rút lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng nguyên văn bài quảng cáo chủ dịch vụ gửi cho cộng tác viên không?
Không nên dùng nguyên văn. Bài soạn sẵn thường nói về dịch vụ theo góc của chủ, có thể có câu nói quá, và không có trải nghiệm của bạn. Hãy dùng như nguồn thông tin, rồi viết lại bằng điều bạn tự thấy, kèm dòng ghi rõ có nhận thưởng.
Nêu điểm chưa tốt có làm người quen không dùng dịch vụ nữa không?
Có thể có người không dùng, và đó là đúng nếu dịch vụ không hợp với họ. Nhưng đa số người đọc tin lời giới thiệu có điểm trừ hơn lời khen trọn vẹn. Về lâu dài, bạn giữ được người quen tin mình, quan trọng hơn một khách lẻ.
Dùng từ "uy tín" trong lời giới thiệu có sao không?
Từ "uy tín" bản thân không sai, nhưng nó là tính từ không kiểm được. Thay vào đó, kể chi tiết làm nên uy tín: đúng hẹn, báo giá trước, bảo hành có giữ lời. Người đọc sẽ tự kết luận nơi đó có uy tín hay không.
Giới thiệu dịch vụ thẩm mỹ hay chăm sóc sức khoẻ cần lưu ý thêm gì?
Không nói công dụng chữa bệnh, không hứa kết quả, không dùng ảnh trước và sau tuỳ tiện. Nhắc người quen kiểm giấy phép của cơ sở và chứng chỉ của người làm, và hỏi bác sĩ khi có bệnh lý. Lời giới thiệu chỉ là điểm bắt đầu.
Người quen hỏi giá thì trả lời thế nào cho đúng?
Chỉ nói giá mà chủ dịch vụ đã báo cho chính bạn hoặc đã niêm yết, ghi rõ thời điểm, và khuyên người quen hỏi lại vì giá có thể thay đổi theo hạng mục. Đừng tự hứa giá ưu đãi khi chủ dịch vụ chưa xác nhận bằng chữ.
Nếu bài giới thiệu cũ có câu nói quá thì nên làm gì?
Sửa lại bài nếu còn sửa được, bỏ câu nói quá, thêm chi tiết thật. Nếu đã có người dùng dịch vụ vì câu đó và thất vọng, nhắn hỏi thăm họ, nhận phần sai của mình. Một lời đính chính sớm giữ uy tín tốt hơn im lặng.