Khi giới thiệu một người cần việc cho quán ăn, tiệm cà phê hay xưởng nhỏ của người quen, bạn nên kể rõ người đó làm được gì, có thể làm giờ nào, chưa có kinh nghiệm ở đâu, rồi để chủ quán tự gặp và tự quyết. Bạn không nhận tiền của người làm vì đã "xin việc" cho họ, không thương lượng lương thay, và nhắc hai bên thoả thuận rõ ràng ngay từ ngày đầu.
Kiểu giới thiệu này diễn ra hằng ngày: em họ lên thành phố học cần chỗ làm thêm, chị hàng xóm vừa nghỉ việc ở xưởng may, cậu bạn cũ muốn đổi nghề. Đầu kia là một người quen đang mở quán, thiếu người phục vụ, thiếu thợ phụ. Nối hai đầu lại là việc tốt, nhưng cũng là lúc bạn dễ hứa quá lời với cả hai phía. Bài này giúp bạn làm cầu nối mà không thành người bảo đảm.
Trước khi giới thiệu: nhìn công việc thật, không chỉ nhìn lòng tốt
Chủ quán nhờ "tìm giùm đứa nào chăm chỉ" và người cần việc nhờ "có chỗ nào cho em làm với" là hai lời nhờ rất dễ ghép với nhau. Nhưng trước khi ghép, nên hỏi chủ quán vài điều cụ thể: làm ca mấy giờ, đứng hay ngồi, có bưng bê nặng, có phải làm khuya, có cần biết tính tiền, có bao ăn ở không. Một công việc ở xưởng cơ khí với tiếng ồn và giờ giấc theo đơn hàng khác hẳn một chân phục vụ cà phê buổi sáng.
Rồi hỏi người cần việc tương tự: muốn làm giờ nào, đi lại bằng gì, có sức khoẻ cho việc đứng lâu không, có đang đi học hay làm chỗ khác. Nhiều cuộc giới thiệu đổ vỡ sau một tuần không phải vì ai xấu, mà vì không ai hỏi những câu này từ đầu.
Khi hai bộ câu trả lời không khớp, ví dụ chủ quán cần người làm đến mười một giờ đêm mà em họ bạn phải về ký túc xá trước mười giờ, nên nói luôn là không hợp. Một lời giới thiệu không thành vẫn tốt hơn một lần nhận việc rồi nghỉ ngang, để lại cảm giác khó chịu cho cả hai bên và cho chính bạn. Bạn vẫn có thể giữ liên lạc, lần sau có chỗ hợp hơn thì báo.
Kể gì về người làm khi giới thiệu với chủ quán
Việc đã làm và trong bao lâu. "Em Tuấn từng phụ bếp ở quán cơm nhà bác em ba tháng hè, biết sơ chế rau, rửa bát nhanh."
Giờ có thể làm, giờ không thể làm. "Em ấy đang học năm hai, rảnh buổi tối các ngày trong tuần và cả ngày chủ nhật, thứ bảy có buổi học."
Điểm chưa có, nói trước. "Em chưa đứng quầy bao giờ, chưa biết dùng máy tính tiền, anh chị hướng dẫn giúp thêm."
Quan hệ của bạn với người đó. "Tuấn là con của bạn thân chị, chị biết em từ bé nhưng chưa từng làm việc cùng."
Thói quen làm việc bạn đã thấy tận mắt. "Hồi phụ quán bác em, Tuấn chưa nghỉ buổi nào không báo, có hôm mưa to vẫn đến đúng giờ." Một chi tiết như vậy giúp chủ quán hình dung được người làm hơn là câu "em ấy ngoan lắm".
Không thay chủ quán hứa lương. Đừng nói với chủ quán "em ấy nhận bao nhiêu cũng được", cũng đừng nói với người làm "chỗ đó trả cao lắm". Mức lương là chuyện hai bên tự trao đổi.
Từ lời giới thiệu tới ngày làm đầu tiên
Khi cả hai bên đều thấy có thể hợp, các bước dưới đây giúp mọi chuyện rõ ràng ngay từ đầu.
- Hỏi ý cả hai bên trước khi chuyển số điện thoại cho nhau.
- Gửi một tin nhắn nối hai người, nói ngắn gọn ai là ai, cần gì, rồi để họ tự hẹn gặp.
- Khuyên người làm đến tận nơi xem quán, xưởng trước khi nhận. Nhìn chỗ làm thật thường trả lời được nhiều câu hỏi hơn mọi lời kể.
- Nhắc hai bên thống nhất các điểm chính: giờ làm, ngày nghỉ, cách trả lương, có thời gian thử việc không, báo trước bao lâu nếu muốn nghỉ.
- Khuyến khích ghi lại các điểm đó, dù chỉ bằng tin nhắn. Với việc làm lâu dài, nên có hợp đồng lao động theo quy định hiện hành.
- Sau tuần đầu, hỏi thăm nhẹ một bên một câu; nếu ổn thì lùi ra.
Bước ghi lại thoả thuận là bước người quen hay bỏ qua vì sợ mất lòng. Nhưng chính những quán quen, xưởng quen lại hay vướng chuyện "tưởng là" nhất: tưởng có bao cơm trưa, tưởng được nghỉ chủ nhật, tưởng lương tính theo tháng chứ không theo ngày.
Làm thêm của sinh viên, người chưa đủ 18 tuổi: những điểm cần nhắc
Rất nhiều lời giới thiệu việc làm trong vòng người quen là cho học sinh, sinh viên. Với nhóm này, có vài điểm người giới thiệu nên lưu tâm hơn.
| Điểm | Vì sao quan trọng | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Tuổi của người làm | Pháp luật lao động có quy định riêng cho người chưa thành niên về loại việc, giờ làm và sự đồng ý của người đại diện | Nói rõ tuổi với chủ quán; tra văn bản hiện hành trước khi giới thiệu người dưới 18 |
| Giờ học | Làm quá khuya dễ ảnh hưởng việc học, sức khoẻ | Chọn ca phù hợp lịch học, nói rõ với chủ quán từ đầu |
| Công việc nặng, nguy hiểm | Xưởng có máy móc, hoá chất, làm trên cao không hợp người thiếu kinh nghiệm | Không giới thiệu người trẻ chưa được đào tạo vào việc có rủi ro |
| Ý kiến gia đình | Bố mẹ ở quê có thể không biết con đi làm ở đâu | Khuyên người trẻ báo cho gia đình biết chỗ làm, giờ làm |
| Lương thử việc, tiền cọc | Một số nơi yêu cầu người làm đặt cọc đồng phục, giữ giấy tờ | Dặn người trẻ không nộp bản gốc giấy tờ tuỳ thân, cẩn trọng với khoản cọc |
Việc giữ bản gốc giấy tờ tuỳ thân của người lao động là điều pháp luật lao động không cho phép. Nếu bạn biết chỗ làm của người quen có thói quen này, nên nói với chủ quán trước khi giới thiệu, hoặc chọn không giới thiệu.
Giới thiệu người lớn tuổi, người chuyển nghề, người khuyết tật
Không phải ai cần việc cũng là người trẻ khoẻ. Có thể là một chị gần năm mươi tuổi vừa nghỉ ở xưởng may muốn làm phụ bếp, một anh từng chạy xe ôm muốn học nghề pha chế, hay một bạn trẻ khiếm thính rất khéo tay muốn làm ở tiệm bánh. Với những người này, cách bạn giới thiệu có thể mở hoặc đóng cánh cửa ngay từ câu đầu.
Hãy bắt đầu bằng những gì họ làm được, rồi mới nói tới điều cần sắp xếp. "Chị Hoa làm may công nghiệp mười lăm năm, tay rất nhanh, quen đứng lâu theo ca. Chị chưa làm bếp, cần được chỉ việc vài hôm đầu" nghe khác hẳn "chị ấy lớn tuổi rồi nhưng cần việc lắm". Câu đầu cho chủ quán một lý do để gặp; câu sau cho họ một lý do để ngại.
Với người khuyết tật, chỉ nhắc tới tình trạng khuyết tật khi nó liên quan tới cách làm việc, và nên hỏi chính người đó muốn bạn nói thế nào. Ví dụ: "Bạn ấy khiếm thính, giao tiếp bằng tin nhắn và ký hiệu, làm bánh rất cẩn thận; quán cần thống nhất cách gọi bạn ấy khi có đơn gấp." Thông tin như vậy giúp chủ quán chuẩn bị, chứ không phải lời xin xỏ.
Cũng nên nói thật nếu bạn thấy công việc không hợp sức khoẻ của người được giới thiệu, ví dụ phải bê vác nặng, đứng bếp nóng liên tục nhiều giờ. Một lời khuyên chân thành lúc đầu tốt hơn để người ta phải bỏ việc sau vài ngày vì kiệt sức.
Không nhận phí "xin việc", kể cả khi người làm muốn đưa
Có những người cần việc, nhất là người từ quê lên, quen với ý nghĩ phải "cảm ơn" người xin việc giúp mình bằng một khoản tiền. Có người còn tự đề nghị: "Chị lo cho em chỗ làm, tháng đầu em gửi chị một ít." Bạn nên từ chối dứt khoát, vì vài lý do.
Thứ nhất, người làm thời vụ, làm quán thường có thu nhập thấp, khoản cảm ơn đó lấy đi một phần đáng kể. Thứ hai, khi đã nhận tiền, bạn mặc nhiên trở thành người "bảo đảm" chỗ làm đó, và người làm sẽ trách bạn nếu công việc không như ý. Thứ ba, thu phí giới thiệu việc làm một cách thường xuyên là hoạt động dịch vụ việc làm, vốn có điều kiện và thủ tục riêng theo quy định.
Nếu muốn cảm ơn, một lời cảm ơn là đủ. Còn nếu người quen chủ quán muốn gửi bạn quà vì đã tìm được người, nhận một món quà nhỏ không có gì sai, miễn là bạn không đặt điều kiện, không thu tiền từ phía người làm, và nói rõ với người làm nếu họ hỏi.
Khi người làm nghỉ ngang hoặc chủ quán không giữ lời
Một tuần sau, người làm nhắn bạn: "Chỗ đó bắt làm thêm giờ mà không tính tiền, em nghỉ rồi chị ạ." Hoặc chủ quán gọi: "Cái đứa em giới thiệu tự dưng nghỉ không báo." Bạn ở giữa, quen cả hai, ai cũng muốn bạn đứng về phía mình.
Điều đầu tiên là nghe đủ cả hai phía trước khi nói gì. Sau đó, bạn có thể khuyên mỗi bên làm đúng phần của mình: người làm nên báo nghỉ đàng hoàng, nhận đủ tiền công những ngày đã làm; chủ quán nên trả đủ tiền công theo thoả thuận, kể cả khi người làm nghỉ sớm. Bạn không cần phân xử ai đúng ai sai trong từng chi tiết.
Nếu chuyện nghiêm trọng, như chủ quán không trả lương, giữ giấy tờ, hoặc người làm lấy tiền, đồ của quán, thì đã vượt khỏi chuyện người quen giải quyết. Người bị thiệt nên giữ lại bằng chứng, có thể nhờ chính quyền địa phương, công đoàn nếu có, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Còn bạn, sau một lần như vậy, nên cân nhắc lại có giới thiệu tiếp người cho quán đó hay không.
Câu hỏi thường gặp
Chủ quán quen nhờ tìm người mà mình không biết ai, có nên đăng tìm giúp?
Có thể, nếu bạn viết rõ đây là đăng giúp người quen, nêu đúng công việc, giờ làm và để người quan tâm liên hệ trực tiếp với chủ quán. Không nên tự hứa lương hay điều kiện thay chủ quán. Nếu bạn không biết gì về người ứng tuyển, đừng nói với chủ quán là bạn "giới thiệu" họ.
Người làm mình giới thiệu xin tạm ứng lương, chủ quán hỏi ý mình thì nói sao?
Bạn không nên quyết thay. Có thể kể những gì bạn biết về sự giữ lời của người đó, nhưng đề nghị hai bên tự thoả thuận và ghi lại khoản tạm ứng. Nếu bạn khuyến khích chủ quán cho tạm ứng rồi người làm nghỉ, bạn sẽ thấy khó xử với cả hai.
Có nên giới thiệu họ hàng vào quán của bạn thân mình?
Được, nhưng nên nói thật lòng với bạn thân rằng họ có thể từ chối, và nếu nhận rồi thì cứ đối xử như mọi nhân viên khác. Chuyện khó nhất là khi bạn thân phải nhắc nhở hay cho họ hàng bạn nghỉ việc. Nói trước điều này giúp tình bạn không bị ảnh hưởng nếu chuyện đó xảy ra.
Giới thiệu người làm cho xưởng có cần kiểm tra điều kiện an toàn không?
Bạn không phải thanh tra, nhưng nếu biết xưởng có máy móc nguy hiểm, nên hỏi chủ xưởng người mới có được hướng dẫn an toàn, có đồ bảo hộ không. Nếu người được giới thiệu chưa có kinh nghiệm, nói rõ với chủ xưởng để họ bố trí việc phù hợp, không giao ngay máy móc nguy hiểm.
Người làm muốn biết lương mà chủ quán chưa nói, mình có nên hỏi giúp?
Bạn có thể khuyến khích người làm hỏi thẳng, vì hỏi lương trước khi nhận việc là chuyện bình thường. Nếu người làm ngại, bạn có thể nhắc chủ quán nói rõ lương khi gặp, nhưng đừng thành người truyền đạt và thương lượng. Lương được nói trực tiếp thì ít hiểu lầm hơn.