Làm người tham chiếu là xác nhận với nhà tuyển dụng những gì bạn đã thấy khi làm việc cùng một người: họ làm vị trí gì, trong bao lâu, làm tốt điều gì, cần lưu ý điều gì. Bạn chỉ nên nhận lời khi đã làm việc đủ gần với người đó, trả lời đúng sự thật trong phạm vi mình biết, và không tiết lộ những thông tin riêng tư hay bí mật của công ty cũ.
Phần lớn bài viết về người tham chiếu đứng ở phía ứng viên: chọn ai, xin thế nào. Bài này đứng ở phía bên kia: bạn là người được nhờ, điện thoại reo và một người lạ hỏi "anh chị nhận xét thế nào về bạn Ngọc từng làm cùng anh chị?". Bạn sẽ có cách quyết định nhận lời, những gì cần chuẩn bị, cách trả lời từng loại câu hỏi, và những câu bạn có quyền không trả lời.
Nhận lời hay từ chối: xem mình biết người đó tới đâu
Không phải ai từng ngồi chung công ty cũng là người tham chiếu tốt. Nhà tuyển dụng gọi cho bạn vì muốn nghe người đã trực tiếp thấy ứng viên làm việc: quản lý trực tiếp, đồng nghiệp cùng dự án, khách hàng làm việc thường xuyên. Nếu bạn chỉ gặp người đó ở căng tin hoặc biết qua vài cuộc họp, lời bạn nói sẽ không giúp được gì nhiều, có khi còn khiến nhà tuyển dụng nghi ngờ.
Hãy tự hỏi: mình đã làm việc với người này bao lâu, ở mức nào, gần nhất là khi nào? Nếu câu trả lời là "hai năm, cùng nhóm, cách đây một năm" thì bạn ở vị trí tốt. Nếu là "mấy tháng, khác phòng, đã năm năm trước" thì nên nói thật với người nhờ và gợi ý họ tìm một người gần hơn.
Còn một lý do để từ chối: bạn không có nhận xét tích cực. Nếu bạn biết người đó từng làm sai nghiêm trọng, hoặc đơn giản là bạn không đánh giá cao, đừng nhận lời rồi nói vòng vo. Từ chối khéo từ đầu tốt cho cả hai bên: "Chị nghĩ chị không phải người phù hợp để nhận xét em, em nên nhờ anh Tâm, anh ấy làm với em gần hơn."
Chuẩn bị trước khi nhà tuyển dụng gọi
Khi đã nhận lời, dành mười lăm phút chuẩn bị giúp bạn trả lời gọn gàng, chính xác, và không bị bất ngờ.
- Hỏi người nhờ họ đang ứng tuyển vị trí gì, ở loại công ty nào, để biết nhà tuyển dụng có thể quan tâm điều gì.
- Hỏi họ đã ghi chức danh, thời gian làm việc của mình ra sao trong hồ sơ, để lời bạn khớp với thông tin họ đã khai. Nếu thấy khai sai, nói lại với họ trước.
- Nhớ lại hai ba việc cụ thể họ đã làm khi làm cùng bạn: một dự án, một tình huống khó, một kết quả.
- Nghĩ trước một điểm họ cần cải thiện, nói sao cho công bằng và liên quan tới công việc.
- Xem lại quy định của công ty bạn về việc cung cấp thông tin nhân viên cũ. Nhiều công ty chỉ cho xác nhận chức danh và thời gian làm việc qua phòng nhân sự.
- Hỏi người nhờ họ muốn bạn nhấn vào điểm nào, nhưng nhớ rằng bạn chỉ nói những gì mình thấy đúng.
Bước kiểm tra hồ sơ thường bị bỏ qua, nhưng rất quan trọng. Nếu người nhờ ghi là "trưởng nhóm" trong khi thực tế chỉ là nhân viên, và nhà tuyển dụng hỏi bạn xác nhận, bạn sẽ ở thế khó. Nói thẳng với họ để họ sửa trước, đừng đợi tới lúc bị hỏi.
Các câu hỏi nhà tuyển dụng hay hỏi và cách trả lời
Mỗi nhà tuyển dụng hỏi một kiểu, nhưng thường xoay quanh vài nhóm câu hỏi. Bảng dưới gợi ý cách trả lời đúng mức.
| Câu hỏi | Cách trả lời đúng mức | Tránh |
|---|---|---|
| Anh chị làm việc với ứng viên trong bối cảnh nào? | Nói rõ vai trò hai bên, thời gian, mức gần gũi trong công việc | Phóng đại mức độ làm việc chung |
| Điểm mạnh của ứng viên là gì? | Đưa một hai ví dụ cụ thể, có kết quả | Liệt kê tính từ chung chung |
| Ứng viên cần cải thiện điều gì? | Một điểm liên quan công việc, kèm việc họ đã làm để cải thiện nếu biết | Nói "không có điểm yếu", hoặc kể chuyện riêng |
| Vì sao ứng viên nghỉ việc? | Nói những gì đã công khai hoặc ứng viên đồng ý chia sẻ, hoặc "câu này anh chị hỏi trực tiếp bạn ấy" | Đoán lý do, kể tin đồn |
| Nếu được, anh chị có tuyển lại không? | Trả lời thật, có thể kèm điều kiện: "có, cho vị trí cần sự tỉ mỉ" | Trả lời cho xong khi không thật lòng |
| Mức lương cũ của ứng viên? | Thường không nên trả lời; đây là thông tin nội bộ | Tiết lộ số liệu lương, thưởng |
Câu hỏi về lý do nghỉ việc và mức lương là hai chỗ dễ vượt ranh giới nhất. Bạn có quyền nói "câu này mình không tiện chia sẻ" một cách lịch sự. Nhà tuyển dụng có kinh nghiệm sẽ hiểu.
Nói điểm yếu mà vẫn công bằng
Chọn điểm liên quan tới vị trí mới. Nếu ứng viên xin làm kế toán, điểm "hay ngại thuyết trình" ít quan trọng hơn "đôi khi chậm báo khi gặp số liệu lệch".
Nói cụ thể, không gắn nhãn. "Bạn ấy hay nhận quá nhiều việc rồi bị trễ hạn một hai việc nhỏ" có ích hơn nhiều so với "bạn ấy hơi thiếu tổ chức".
Nói cả hướng cải thiện nếu có. "Sau khi nhóm dùng bảng phân việc chung, tình trạng đó giảm hẳn." Câu này cho thấy điểm yếu có cách xử lý.
Không so với người khác. Đừng nói "bạn ấy không bằng mấy người khác trong nhóm". Nhà tuyển dụng hỏi về ứng viên, không hỏi về đồng nghiệp của họ.
Không nhắc chuyện đời tư. Sức khoẻ, hôn nhân, con cái, chuyện gia đình của ứng viên không phải thông tin để chia sẻ, dù bạn biết.
Thông tin riêng và bí mật công ty: những gì không nói
Khi làm việc cùng, bạn có thể biết khá nhiều về đồng nghiệp: họ từng nghỉ ốm dài vì bệnh gì, gia đình gặp chuyện gì, lương thưởng bao nhiêu, có mâu thuẫn với ai. Những thông tin này không thuộc phạm vi tham chiếu. Chia sẻ chúng với nhà tuyển dụng có thể gây thiệt hại cho người đó, và có thể vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc quy định bảo mật của công ty bạn.
Bí mật kinh doanh cũng vậy. Bạn được phép kể "bạn ấy phụ trách quản lý nhóm khách hàng lớn ở khu vực miền Trung", nhưng không nên nói tên khách hàng, doanh số cụ thể, chiến lược của công ty. Nhà tuyển dụng đôi khi hỏi sâu vì tò mò hoặc vì họ là đối thủ, và bạn cần giữ lại.
Một nguyên tắc đơn giản để tự kiểm: trước khi nói một điều, tự hỏi nếu ứng viên và công ty cũ nghe được câu mình nói, họ có thấy ổn không. Nếu một trong hai phía sẽ thấy khó chịu, có lẽ bạn đang nói quá phạm vi. Nói ít nhưng đúng luôn an toàn hơn nói nhiều mà sai chỗ.
Câu hỏi mở và câu hỏi gài: giữ đúng mức đến cuối cuộc gọi
Gần cuối cuộc gọi, nhà tuyển dụng thường hỏi một câu mở: "Còn điều gì anh chị nghĩ bên em nên biết về bạn ấy không?" Đây là lúc nhiều người tham chiếu nói quá, vì muốn kết thúc bằng một câu thật mạnh, hoặc lỡ kể ra chuyện riêng vì cuộc trò chuyện đã trở nên thân mật. Cách an toàn là nhắc lại một điểm mạnh chính bạn đã nói, kèm một câu về bối cảnh: "Mình nghĩ bạn ấy hợp nhất với những việc cần tỉ mỉ và giữ hạn, như mình đã kể."
Cũng có những câu hỏi được đặt khéo để bạn so sánh hoặc chấm điểm: "Trên thang mười, anh chị cho bạn ấy mấy điểm?", "So với những người anh chị từng quản lý, bạn ấy nằm ở nhóm nào?" Bạn có thể trả lời, nhưng nên kèm lý do cụ thể, vì một con số trần dễ bị hiểu sai. "Mình cho tám, vì bạn ấy làm chắc, chỉ cần thêm kinh nghiệm dẫn nhóm" có ích hơn một chữ "tám".
Nếu có câu nào bạn thấy không thoải mái, như hỏi về đời sống riêng, về quan điểm cá nhân của ứng viên, hoặc hỏi dò về công ty cũ, bạn có quyền từ chối một cách lịch sự. Kết thúc cuộc gọi bằng việc cảm ơn và để lại cách liên lạc nếu họ cần xác nhận thêm điều gì về công việc. Một cuộc gọi tham chiếu tốt thường chỉ mười, mười lăm phút; kéo dài hơn nhiều là dấu hiệu câu chuyện đã đi quá phạm vi.
Khi chính bạn là quản lý cũ và người đó nghỉ không vui vẻ
Tình huống khó nhất là khi nhà tuyển dụng gọi cho bạn, người từng là quản lý của ứng viên, trong khi ứng viên nghỉ việc không êm đẹp, hoặc thậm chí không ghi tên bạn làm người tham chiếu mà nhà tuyển dụng tự tìm tới. Trường hợp này cần cẩn trọng gấp đôi.
Nếu công ty bạn có quy định chỉ phòng nhân sự được xác nhận thông tin nhân viên cũ, hãy chuyển cuộc gọi về đó. Đây là cách an toàn cho bạn và công bằng cho ứng viên. Nếu bạn quyết định trả lời, chỉ nói những sự thật bạn có căn cứ, về công việc, không cảm xúc, không suy diễn động cơ. "Trong thời gian làm việc, bạn ấy có hai lần chậm nộp báo cáo quý" khác hẳn "bạn ấy vô trách nhiệm".
Nhận xét sai sự thật về người khác, dù chỉ qua một cuộc điện thoại, có thể gây thiệt hại thật cho họ và có thể bị coi là xúc phạm danh dự, uy tín nếu có căn cứ. Khi không chắc, nói ít lại. Nếu bạn thấy chuyện có thể dẫn tới tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi cung cấp thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tuyển dụng gọi bất ngờ mà mình chưa được báo trước thì sao?
Bạn có quyền xin gọi lại sau, ví dụ "mình đang bận, anh chị cho mình xin số, mình gọi lại trong chiều nay". Trong lúc đó, nhắn hỏi ứng viên xem họ có ghi tên bạn không, đang ứng tuyển vị trí gì. Nếu bạn không biết gì về việc này, có thể chỉ xác nhận những thông tin cơ bản hoặc chuyển về phòng nhân sự.
Có nên viết nhận xét bằng văn bản thay vì nói qua điện thoại?
Văn bản được lưu lại lâu dài, nên cần viết cẩn thận hơn. Nếu viết, chỉ nêu sự thật có căn cứ, tránh từ ngữ cảm xúc, và giữ ngắn gọn. Một số công ty có mẫu xác nhận riêng; nếu bạn viết với tư cách cá nhân, nên ghi rõ đó là nhận xét cá nhân, không đại diện cho công ty.
Ứng viên nhờ mình nói tốt hơn sự thật một chút thì làm thế nào?
Từ chối nhẹ nhàng và giải thích rằng nhà tuyển dụng thường gọi nhiều người, nói không thật dễ bị lộ và làm hại chính ứng viên. Đề nghị cùng nhau nhớ lại những việc thật họ làm tốt để bạn nhấn vào. Nếu họ vẫn muốn bạn nói sai, tốt nhất là không nhận làm người tham chiếu nữa.
Mình đã nghỉ công ty cũ rồi, vẫn làm người tham chiếu được không?
Được, miễn là bạn đã làm việc trực tiếp với ứng viên. Nên nói rõ với nhà tuyển dụng thời gian hai người làm cùng và việc bạn đã rời công ty. Lúc này bạn nói với tư cách cá nhân, càng cần giữ đúng ranh giới về bí mật kinh doanh của công ty cũ.
Nhà tuyển dụng hỏi mình về tình trạng sức khoẻ của ứng viên thì trả lời sao?
Bạn không nên trả lời. Đây là thông tin riêng tư nhạy cảm, không phải phạm vi tham chiếu. Bạn đáp gọn: "Câu này mình không tiện chia sẻ, mình chỉ nhận xét được về công việc." Nếu nhà tuyển dụng có lý do chính đáng liên quan tới công việc, họ sẽ hỏi trực tiếp ứng viên.
Sau khi trả lời có nên báo lại cho ứng viên không?
Nên. Một tin nhắn ngắn như "chiều nay bên đó có gọi chị, chị nói về dự án kho và cách em xử lý đơn gấp" giúp ứng viên chuẩn bị cho vòng sau. Không cần kể lại từng chữ, nhất là phần điểm yếu, nhưng nếu họ hỏi thì nói thật.