Giới thiệu người giúp việc, người trông trẻ hay người chăm người già cho nhà quen là lời giới thiệu nặng nhất trong đời sống gia đình, vì người đó sẽ ở trong nhà, gần con nhỏ hoặc người già yếu. Bạn nên kể đúng những việc người đó đã làm cho nhà mình và trong bao lâu, giữ kín hoàn cảnh riêng của họ trừ khi họ đồng ý chia sẻ, và dặn hai bên làm thử, thoả thuận rõ bằng văn bản trước khi nhận hẳn.
Người giúp việc tốt thường được truyền qua người quen chứ ít khi qua quảng cáo, và đó là lý do lời giới thiệu ở đây có sức nặng lớn. Bài này dành cho người đang có hoặc từng có người giúp việc ưng ý, nay người đó chuyển sang nhà khác, hoặc nhà quen đang nhờ tìm người. Bạn sẽ có cách hỏi ý người giúp việc trước, những điều nên và không nên kể, và cách tránh trở thành người đứng giữa khi hai bên có chuyện.
Hỏi ý người giúp việc trước, đừng "chuyển" người như chuyển đồ
Trong nhiều gia đình, chuyện "nhà chị Lan đang cần người, để chị giới thiệu cô Ba sang bên đó" được bàn giữa hai chủ nhà trước khi người giúp việc biết gì. Cách làm này vô tình coi người giúp việc như một món đồ được chuyển tay. Người giúp việc có quyền quyết định làm cho ai, ở đâu, với điều kiện thế nào, và họ nên là người đầu tiên được hỏi.
Hỏi ý họ bằng một câu thẳng: "Nhà bạn chị ở quận bên cạnh đang cần người trông bé hai tuổi, từ thứ hai đến thứ sáu. Em có muốn chị đưa số em cho họ không?" Để họ trả lời mà không thấy áp lực, nhất là khi họ đang làm cho bạn. Nếu họ còn muốn làm tiếp cho nhà bạn, hoặc không thích công việc đó, họ cần được nói "không" một cách thoải mái.
Cũng nên nghĩ tới chuyện tế nhị giữa bạn và nhà quen. Nếu người giúp việc đang làm cho bạn mà nhà quen ngỏ lời "xin" họ sang với mức công cao hơn, đó là quyền lựa chọn của người giúp việc. Bạn có thể buồn, nhưng không nên giữ người bằng cách nói không tốt về nhà quen, hay giữ người giúp việc bằng những khoản nợ, khoản tạm ứng. Một mối quan hệ làm việc chỉ bền khi người làm được tự do đi hay ở.
Khi người giúp việc đã rời nhà bạn và muốn tìm chỗ mới, họ thường chủ động nhờ bạn giới thiệu. Lúc đó, hãy hỏi họ muốn bạn nói gì và không nói gì. Có người không muốn chủ mới biết lý do họ nghỉ chỗ trước, có người không muốn ai biết chuyện gia đình họ. Đó là quyền của họ.
Nên kể gì, giữ kín gì khi giới thiệu
Ranh giới giữa thông tin cần thiết và chuyện riêng tư ở đây rất mỏng. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Nhóm thông tin | Ví dụ | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Việc đã làm, thời gian làm | Trông bé từ sáu tháng tới hai tuổi, nấu cơm trưa, làm cho nhà mình một năm rưỡi | Kể rõ, đây là phần quan trọng nhất |
| Thói quen làm việc | Đúng giờ, gọn gàng, hay báo trước khi nghỉ | Kể cả điểm mạnh lẫn điểm cần lưu ý liên quan đến việc |
| Lý do nghỉ chỗ cũ | Nhà mình chuyển đi, bé đã đi nhà trẻ | Chỉ kể nếu người giúp việc đồng ý, hoặc nói chung "hết việc ở nhà mình" |
| Hoàn cảnh gia đình | Chồng ốm, con đang đi học xa, có khoản nợ | Không kể, trừ khi chính họ muốn chia sẻ |
| Sức khoẻ, giấy tờ tuỳ thân | Bệnh đang điều trị, số căn cước, quê quán chi tiết | Không chuyển; nhà mới tự hỏi và xem giấy tờ khi ký thoả thuận |
Đặc biệt, không chụp ảnh căn cước của người giúp việc đã từng làm cho nhà mình để gửi cho nhà quen "xem trước". Đây là dữ liệu cá nhân, và việc chuyển nó đi mà không có sự đồng ý rõ ràng có thể vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nhà mới sẽ xem giấy tờ trực tiếp khi hai bên gặp nhau.
Kể điểm cần lưu ý cho đúng mực
Chọn điểm liên quan tới việc. Ví dụ người giúp việc nấu ăn ngon nhưng không quen chế biến cho trẻ dưới một tuổi; hoặc rất hiền với trẻ nhưng chưa từng chăm người nằm liệt giường.
Nói kèm hoàn cảnh để công bằng. "Cô ấy hay nghỉ ngày rằm vì về quê, nhưng luôn báo trước một tuần." Một điểm nghe như điểm trừ, nhưng khi có hoàn cảnh đi kèm thì nhà mới biết cách sắp xếp.
Tách điều mình thấy với điều mình nghe. Nếu bạn từng nghe hàng xóm phàn nàn về người giúp việc mà không thấy tận mắt, nên nói rõ đó chỉ là nghe kể, hoặc không nói.
Không phán xét tính cách. Những câu như "con bé hơi ham chơi", "bà ấy tính khó" không giúp nhà mới biết phải làm gì. Kể một tình huống cụ thể có ích hơn.
Nếu có chuyện nghiêm trọng, nói thật. Nếu bạn biết chắc người đó từng làm điều ảnh hưởng tới an toàn của trẻ hoặc người già, đừng giới thiệu. Nếu nhà quen hỏi thẳng, nói thật một cách tế nhị và có căn cứ.
Dặn nhà quen những bước nên làm trước khi nhận hẳn
Lời giới thiệu của bạn là điểm bắt đầu. Nhà quen vẫn nên tự đi qua vài bước, và bạn có thể nhắc họ một cách nhẹ nhàng.
- Gặp trực tiếp, nói chuyện với người giúp việc về công việc cụ thể: giờ giấc, phạm vi việc, có ở lại hay không, ngày nghỉ.
- Cho làm thử vài ngày có người nhà ở cùng, nhất là với việc trông trẻ nhỏ hay chăm người bệnh.
- Thống nhất bằng văn bản những điều cơ bản: công việc, giờ làm, ngày nghỉ, cách trả công, báo trước bao lâu khi một bên muốn dừng. Bộ luật Lao động có quy định riêng cho lao động giúp việc gia đình, trong đó có yêu cầu về hợp đồng bằng văn bản; nên tra văn bản hiện hành.
- Thống nhất quy tắc an toàn trong nhà: số liên lạc khẩn cấp, chỗ để thuốc, việc gì phải gọi hỏi trước, có lắp camera hay không và nói rõ với người giúp việc.
- Sau tháng đầu, ngồi lại nói chuyện hai chiều xem có gì cần điều chỉnh.
Chuyện camera là điểm hay gây hiểu lầm. Nếu nhà quen định lắp, nên nói trước với người giúp việc và không đặt ở những chỗ riêng tư như phòng tắm, phòng ngủ của họ. Đó vừa là sự tôn trọng, vừa giúp hai bên làm việc với nhau lâu dài.
Không đứng giữa chuyện tiền công và điều kiện làm việc
Khi giới thiệu người giúp việc, rất dễ bị kéo vào câu chuyện tiền công. Nhà quen hỏi "trước nhà mình trả bao nhiêu", người giúp việc hỏi "bên đó trả được bao nhiêu chị". Nếu bạn trả lời thay, bạn đã vô tình đặt ra mức giá cho thoả thuận của hai người khác, và sau này một bên thấy thiệt có thể quay sang trách bạn.
Bạn được phép kể mức tiền công nhà mình đã trả nếu người giúp việc đồng ý cho nói, kèm với phạm vi công việc tương ứng, vì cùng một số tiền nhưng một bên chỉ trông trẻ, một bên cả nấu ăn dọn nhà thì không so được. Phần còn lại để hai bên tự thoả thuận trực tiếp.
Tương tự với các điều kiện khác: ngày nghỉ, thưởng Tết, chỗ ở nếu ở lại. Nếu bạn biết nhà quen có nếp làm việc khắt khe, hoặc người giúp việc có nhu cầu đặc biệt, nên gợi ý hai bên nói rõ điều đó ngay từ buổi gặp đầu, thay vì bạn truyền đạt lại từng ý. Truyền qua người thứ ba là lúc thông tin dễ bị lệch nhất.
Giới thiệu người chăm người già, người bệnh: thêm vài lưu ý
Chăm người già yếu hoặc người bệnh đòi hỏi những kỹ năng khác hẳn việc nhà thông thường: đỡ người dậy, phòng té ngã, cho ăn khi người bệnh khó nuốt, nhận ra dấu hiệu bất thường để báo người nhà. Một người giúp việc rất giỏi nấu nướng, dọn dẹp chưa chắc đã quen những việc này. Khi giới thiệu, nói rõ người đó đã từng chăm ai, trong tình trạng thế nào.
Nếu người được giới thiệu tự nhận là có kinh nghiệm chăm sóc y tế, như biết tiêm, biết thay băng, biết đo đường huyết, bạn nên dặn nhà quen hỏi rõ họ có được đào tạo không, và những việc mang tính y tế vẫn cần sự hướng dẫn của nhân viên y tế. Người chăm sóc tại nhà không thay thế được bác sĩ, điều dưỡng.
Người già yếu thường không tự nói được nếu bị đối xử không tốt. Vì vậy ngay cả khi bạn tin người mình giới thiệu, vẫn nên khuyên nhà quen giữ thói quen hỏi thăm, ghé về bất chợt, để ý thay đổi tâm trạng của ông bà. Đây không phải là nghi ngờ người được giới thiệu, mà là cách chăm sóc cẩn thận với bất kỳ ai trong nhà.
Khi hai bên có chuyện và một bên tìm tới bạn
Sau vài tháng, có thể nhà quen gọi bạn phàn nàn người giúp việc, hoặc người giúp việc tìm bạn kể khổ vì nhà mới khó tính. Bạn đứng ở vị trí khó: quen cả hai bên, ai cũng mong bạn hiểu mình. Phản ứng tốt nhất thường là lắng nghe, rồi khuyên họ nói trực tiếp với nhau, cụ thể từng việc.
Không nên truyền lời qua lại. Câu "chị Lan bảo em nấu mặn quá" khi đến tai người giúp việc thường nặng hơn nhiều so với khi chủ nhà nói thẳng. Bạn cũng không nên đưa ra phán xét ai đúng ai sai khi chỉ nghe một phía.
Có một ngoại lệ quan trọng: nếu người giúp việc kể chuyện bị giữ giấy tờ, bị nợ lương nhiều tháng, bị đối xử thô bạo, hoặc nhà quen phát hiện dấu hiệu trẻ, người già bị tổn thương, đó không còn là chuyện bất đồng thường ngày. Bạn nên khuyên họ tìm tới chính quyền địa phương, công an hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về quyền lợi của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giới thiệu người giúp việc đã nghỉ nhà mình vì không hợp?
Có thể, nếu "không hợp" là do nếp sinh hoạt, lịch làm việc hay yêu cầu riêng của nhà bạn, chứ không phải chuyện ảnh hưởng tới an toàn hay sự trung thực. Nói rõ với nhà quen lý do không hợp một cách khách quan, để họ xem nhà mình có giống không. Nếu lý do liên quan tới mất mát đồ đạc hay an toàn của trẻ, không nên giới thiệu.
Nhà quen nhờ mình hỏi giúp quê quán, gia đình của người giúp việc thì sao?
Bạn chỉ nên kể những gì người giúp việc đã đồng ý chia sẻ, phần còn lại khuyên nhà quen hỏi trực tiếp khi gặp. Không nên kể lại những gì người giúp việc từng tâm sự riêng với bạn. Nhà quen có quyền biết thông tin cần cho công việc, không có quyền biết mọi chuyện đời tư.
Người trông trẻ do mình giới thiệu bị nghi làm sai thì mình nên làm gì?
Trước hết khuyên nhà quen bình tĩnh, kiểm tra kỹ sự việc, ưu tiên an toàn của trẻ. Bạn có thể kể lại những gì mình biết về người đó, nói rõ đâu là thấy tận mắt. Nếu có dấu hiệu trẻ bị tổn thương, cần đưa trẻ đi khám và báo cơ quan chức năng, không giải quyết riêng vì nể người giới thiệu.
Có nên nhận tiền cảm ơn từ người giúp việc vì đã giới thiệu việc cho họ?
Không nên. Người giúp việc thường có thu nhập không cao, và một khoản cảm ơn cho người giới thiệu dễ khiến mối quan hệ lệch đi, thậm chí giống như thu phí giới thiệu việc làm. Một lời cảm ơn hay một món quà quê nhỏ là đủ; bạn cũng có thể nhẹ nhàng từ chối cả món quà.
Người giúp việc chưa đủ 18 tuổi nhờ giới thiệu việc thì sao?
Pháp luật lao động có những quy định riêng về lao động chưa thành niên, giới hạn công việc, giờ làm và yêu cầu đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi giới thiệu, và nói rõ độ tuổi với nhà nhận.
Giới thiệu qua trung tâm và qua người quen khác nhau thế nào về trách nhiệm?
Trung tâm giới thiệu việc làm có thoả thuận dịch vụ với hai bên và thường có cam kết đổi người, hỗ trợ khi có trục trặc theo hợp đồng. Người quen giới thiệu thì không có cam kết đó, chỉ chịu trách nhiệm về lời mình nói. Vì vậy nhà nhận qua người quen càng nên tự làm thử và thoả thuận rõ.