Nói đúng mức khi giới thiệu một người là chỉ khẳng định những gì bạn đã tận mắt thấy, nói rõ phần nào là nghe kể, và nêu luôn một hai giới hạn của người đó. Lời giới thiệu như vậy nghe kém "nhiệt tình" hơn câu "người này giỏi lắm, cứ yên tâm", nhưng lại giúp cả hai bên gặp nhau với kỳ vọng đúng, và ít khi kết thúc bằng thất vọng.
Người Việt quen khen khi giới thiệu, một phần vì lịch sự, một phần vì muốn người mình giới thiệu được nhận. Bài này chỉ ra vì sao khen quá lời làm hại chính người được khen, đưa ra cách tách các tầng thông tin trong một lời giới thiệu, và có mẫu câu cho những tình huống hay gặp: giới thiệu thợ, giới thiệu người làm, giới thiệu một người bạn cho người cần giúp.
Vì sao lời khen quá lời lại hại người được khen
Hãy hình dung bạn giới thiệu một người bạn biết làm kế toán cho chủ tiệm quen, kèm câu "nó làm sổ sách giỏi nhất mà mình biết". Chủ tiệm nghe vậy sẽ giao luôn cả việc khai thuế, đối chiếu ngân hàng, những việc bạn mình chưa từng làm. Sau một tháng có sai sót, người chủ không nghĩ "mình giao quá sức", mà nghĩ "giỏi nhất mà thế này à". Lời khen của bạn đã đặt vạch xuất phát quá cao cho người được khen.
Điều này có một cơ chế đơn giản: người nghe dùng lời giới thiệu để đặt kỳ vọng, rồi so kết quả thật với kỳ vọng đó. Kết quả bình thường nhưng kỳ vọng cao thì vẫn thành thất vọng. Ngược lại, khi bạn nói "nó làm sổ sách bán hàng rất cẩn thận, còn phần thuế thì mình chưa thấy nó làm", người chủ sẽ giao đúng việc, và nếu bạn mình làm tốt phần thuế thì đó là điểm cộng bất ngờ.
Người được khen quá cũng chịu áp lực. Họ biết mình được giới thiệu như một người "rất giỏi", nên ngại hỏi lại khi chưa rõ việc, ngại báo sớm khi gặp khó, sợ làm người giới thiệu mất mặt. Chính sự ngại đó khiến những lỗi nhỏ lớn dần. Một lời giới thiệu vừa phải cho họ khoảng thở để nói "phần này em chưa làm bao giờ, anh chị hướng dẫn thêm giúp em".
Còn một cái hại khác ít ai để ý: khen quá lời làm mất giá chính lời nói của bạn. Một người được biết là "ai cũng khen" thì sau vài lần, lời khen của họ không còn giúp được ai. Người được mọi người tin khi giới thiệu thường là người hay nói kèm chữ "nhưng".
Tách ba tầng thông tin trong một lời giới thiệu
Một cách tập cho mình nói đúng mức là trước khi giới thiệu, tự chia những gì mình biết về người đó thành ba nhóm. Mỗi nhóm cần cách nói khác nhau.
| Tầng | Ví dụ | Cách nói |
|---|---|---|
| Tận mắt thấy, làm cùng | Đã thấy anh thợ chống thấm sân thượng nhà mình, hai mùa mưa không rỉ | "Mình thấy tận mắt", "nhà mình đã dùng" |
| Nghe người khác kể | Chị hàng xóm bảo anh ấy cũng làm cả điện nước | "Mình nghe chị A kể", "mình chưa kiểm" |
| Cảm nhận, đoán | Thấy anh ấy hiền, chắc không chặt chém | "Mình thấy vậy thôi", hoặc bỏ hẳn nếu không cần |
| Không biết | Anh ấy có làm hoá đơn, có bảo hành không | "Cái này mình không rõ, bạn hỏi thẳng nhé" |
Phần lớn lời giới thiệu gây thất vọng là do tầng hai và tầng ba bị nói như tầng một. Câu "anh ấy làm được cả điện nước" nghe như bạn đã thấy, trong khi thật ra bạn chỉ nghe kể. Thêm hai chữ "nghe nói" vào là người nghe đã biết phải tự kiểm thêm.
Nói điểm yếu mà không thành nói xấu
Chỉ nêu điểm yếu liên quan tới việc được giới thiệu. Giới thiệu thợ sơn thì nói anh ấy hay đến trễ buổi sáng, không cần kể chuyện gia đình anh ấy. Điểm yếu nằm ngoài việc là chuyện riêng, không phải thông tin.
Nói như một đặc điểm để người kia sắp xếp. "Bạn ấy làm chậm nhưng kỹ, nếu bạn cần gấp trong hai ngày thì chắc không hợp." Câu này giúp người nghe quyết định, chứ không chê.
Đi kèm cách xử lý nếu biết. "Anh thợ này hay quên báo khi đổi lịch, bạn cứ nhắn xác nhận trước một hôm là ổn."
Không nói điều mình không chắc. Nghe phong thanh ai đó từng có chuyện không hay thì không nhắc như sự thật. Nếu thấy cần, nói "có người kể vậy nhưng mình không rõ", hoặc đơn giản là không giới thiệu.
Nói riêng với người cần biết. Điểm yếu nói trong tin nhắn riêng với người nhờ, không đăng vào nhóm chung, không nói trước mặt người được giới thiệu một cách bất ngờ.
Mẫu câu giới thiệu đúng mức cho vài tình huống quen thuộc
Dưới đây là vài mẫu bạn có thể sửa lại theo giọng mình. Điểm chung là có việc cụ thể, có phạm vi, có một chữ "nhưng".
- Giới thiệu thợ: "Anh Tư sửa máy giặt cho nhà mình hai lần, lần nào cũng báo bệnh rõ trước khi làm. Mình chưa nhờ anh ấy sửa tủ lạnh nên không biết tay nghề phần đó. Anh ấy hay hẹn chiều, bạn cần sáng thì hỏi trước nhé."
- Giới thiệu người làm thời vụ: "Em Hà phụ quán bạn mình mùa Tết năm ngoái, chăm chỉ, tính tiền nhanh. Em ấy còn đi học nên chỉ làm được buổi tối và cuối tuần."
- Giới thiệu bạn cho người cần hỏi chuyện nghề: "Chị Thu làm điều dưỡng hơn mười năm, chị ấy kể được chuyện học và đi làm trong ngành. Chị ấy không phải bác sĩ nên những gì về bệnh cụ thể thì em vẫn nên đi khám."
- Giới thiệu gia sư: "Cô Mai dạy tiếng Anh cho con chị họ mình một năm, cháu thích đi học. Mình không biết cô ấy dạy luyện thi thế nào, chị nên cho bé học thử vài buổi rồi tự xem."
- Giới thiệu khi chỉ quen sơ: "Mình quen anh Khánh qua nhóm chạy bộ, thấy anh ấy đúng hẹn và dễ nói chuyện. Còn việc anh ấy làm thiết kế ra sao thì mình chưa thấy sản phẩm nào."
Để ý trong các mẫu trên không có chữ "giỏi nhất", "uy tín nhất", "đảm bảo". Những chữ đó không thêm thông tin, chỉ thêm kỳ vọng.
Giới thiệu người thân, bạn thân: chỗ dễ khen quá nhất
Càng thân, người ta càng khó nói đúng mức. Với em ruột, bạn thân từ thời đi học, đồng nghiệp từng giúp mình lúc khó, ta có xu hướng nhớ những lần họ làm tốt và quên những lần họ làm hỏng. Đó không phải là cố tình nói dối, mà là cách trí nhớ con người vận hành khi có tình cảm xen vào. Biết điều đó là bước đầu để tự chỉnh.
Một cách tự kiểm là hình dung người được giới thiệu là một người lạ có đúng những việc làm đó. Nếu một người thợ lạ từng sửa nhà bạn chậm hai tuần so với hẹn, bạn có giới thiệu họ cho hàng xóm với câu "làm kỹ lắm" không? Nếu không, thì em họ bạn có cùng lịch sử đó cũng không nên được khen như vậy.
Với người thân, bạn còn phải nói rõ quan hệ. Câu "thợ này là anh rể mình" không làm lời giới thiệu yếu đi; ngược lại, nó cho người nghe biết bạn có thể thiên vị, và họ sẽ tự cân nhắc thêm. Giấu quan hệ rồi bị phát hiện mới là lúc lời giới thiệu mất hết giá trị. Nhiều người còn thấy yên tâm hơn khi biết thợ là người nhà của người giới thiệu, vì có thêm một sợi dây ràng buộc trách nhiệm, miễn là chuyện đó được nói ra từ đầu.
Khi người nhờ hỏi dồn "rốt cuộc có nên chọn không"
Sau khi nghe bạn nói đủ ba tầng, nhiều người vẫn hỏi: "Vậy rốt cuộc có nên thuê không?" Đây là lúc dễ bị kéo sang khẳng định quá mức, vì người hỏi muốn có người quyết giúp. Bạn có thể trả lời bằng điều kiện thay vì bằng một chữ có hay không: "Nếu bạn cần người làm kỹ và không gấp thì mình nghĩ hợp; nếu bạn cần xong trong cuối tuần thì nên hỏi thêm người khác."
Cách trả lời này trả quyền quyết định về đúng người, là người sẽ trả tiền, sẽ làm việc, sẽ chịu kết quả. Nó cũng giúp bạn không thành người phải gánh lời hứa thay người khác. Nếu sau này có chuyện, cả hai đều nhớ bạn đã nói rõ điều kiện, không phải đã bảo đảm.
Có những lúc bạn thật sự không biết đủ để có ý kiến. Khi đó cứ nói thẳng: "Mình chỉ biết tới đó thôi, phần còn lại bạn hỏi trực tiếp anh ấy hoặc hỏi thêm vài người nữa." Thừa nhận giới hạn của mình không làm bạn kém nhiệt tình, mà khiến lời bạn nói lần sau đáng tin hơn.
Tập thói quen nói đúng mức từ những lần nhỏ
Nói đúng mức là một thói quen, và thói quen được luyện từ những chuyện nhỏ hằng ngày: giới thiệu một quán ăn, một cuốn sách, một tiệm sửa xe. Thay vì "quán này ngon lắm", thử nói "mình ăn bún ở đây ba lần, nước dùng thanh, chỗ ngồi hơi chật". Khi đã quen nói như vậy với quán ăn, bạn sẽ tự nhiên nói như vậy khi giới thiệu con người.
Một bài tập nhỏ là đọc lại tin nhắn giới thiệu trước khi gửi và gạch bỏ mọi tính từ không đi kèm ví dụ. "Tận tâm", "uy tín", "chuyên nghiệp" mà không có chuyện cụ thể đi theo thì người đọc chẳng giữ lại được gì. Một câu kể việc thật luôn mạnh hơn ba tính từ.
Cuối cùng, nên báo lại cho người được giới thiệu biết bạn đã nói gì về họ, nhất là phần giới hạn. Họ sẽ không bất ngờ khi người kia hỏi tới, và có khi còn bổ sung được: "Phần điện nước thì em có làm, để em gửi anh ấy xem ảnh mấy công trình cũ." Lời giới thiệu khi đó trở thành việc của ba người, không còn là lời khen một chiều.
Câu hỏi thường gặp
Nói điểm yếu của người mình giới thiệu có bị coi là không giữ tình không?
Thường là không, nếu bạn chỉ nói điểm liên quan tới việc và nói như một đặc điểm để sắp xếp. Người được giới thiệu nhiều khi còn biết ơn, vì họ được giao việc vừa sức. Thứ làm mất tình là nói điểm yếu ngoài lề, nói sau lưng ở nơi đông người, hoặc nói những điều mình không chắc.
Người được giới thiệu nhờ mình nói tốt hơn sự thật thì sao?
Bạn có thể từ chối nhẹ nhàng và giải thích: nói quá thì người kia giao việc quá sức, rốt cuộc người thiệt là chính họ. Đề nghị cùng nhau tìm những việc cụ thể họ đã làm tốt để kể, thay vì thêm lời khen chung. Nếu họ vẫn muốn bạn khen quá, nên chỉ chuyển liên lạc mà không kèm nhận xét.
Chỉ biết người đó qua mạng thì có nên giới thiệu không?
Có thể, nếu bạn nói rõ chỉ quen qua mạng và chưa từng làm việc cùng. Người nghe sẽ tự cân nhắc. Đừng biến những gì người đó tự kể trên trang cá nhân thành lời xác nhận của bạn; đó vẫn là thông tin ở tầng nghe kể.
Có cần nói mình được người kia nhờ giới thiệu không?
Nên nói. Câu "anh Tư nhờ mình hỏi xem bạn có cần thợ không" khác hẳn "mình thấy bạn cần thợ nên giới thiệu". Người nghe có quyền biết lời giới thiệu bắt đầu từ phía nào, nhất là khi bạn có quan hệ hoặc lợi ích với người được giới thiệu.
Mình đã lỡ khen quá lời rồi thì sửa thế nào?
Nhắn lại cho người nhờ càng sớm càng tốt, bổ sung phần mình chưa nói: "Lúc nãy mình nói hơi vội, thật ra mình mới thấy anh ấy làm phần sơn, phần chống thấm thì chưa thấy. Bạn hỏi kỹ thêm nhé." Một tin nhắn đính chính sớm giữ được uy tín tốt hơn nhiều so với im lặng.