Thợ và người làm tự do không cần phần mềm để biết khách mình từ đâu tới: một quyển sổ nhỏ hoặc một tệp ghi chú trên điện thoại, mỗi khách một dòng, có cột "ai giới thiệu", là đủ. Thứ khó không phải công cụ mà là thói quen ghi ngay, ghi đều và giữ kín những gì đã ghi.
Bài này không bàn chuyện đo lường tiếp thị cho doanh nghiệp. Nó dành cho người tự làm, tự nhận việc: thợ sửa xe, thợ điện lạnh, người nhận may đo, người dạy đàn tại nhà, người chụp ảnh sự kiện. Bạn sẽ có mẫu các cột nên ghi, cách đọc sổ cuối tháng để biết nên cảm ơn ai, và những điều không được ghi hoặc không được để lộ.
Vì sao người làm nghề nhỏ cũng nên ghi lại khách từ đâu tới
Hỏi một thợ lâu năm "khách của anh từ đâu ra", câu trả lời thường là "người ta giới thiệu nhau thôi". Điều đó đúng, nhưng ít ai nói được cụ thể ai giới thiệu nhiều nhất, khách từ khu nào hay quay lại, loại việc nào hay được kể cho người khác. Khi không ghi, bạn dựa vào trí nhớ, và trí nhớ của người làm việc cả ngày rất dễ nhớ người vừa gọi hôm qua mà quên người đã âm thầm gửi khách suốt hai năm.
Ghi lại giúp bạn ba việc thực tế. Một, không quên cảm ơn người giới thiệu, nhất là những người giới thiệu nhiều lần. Hai, biết được khách cũ nào lâu rồi không gọi để hỏi thăm khi đến kỳ bảo dưỡng, đến mùa. Ba, khi có tranh chấp nhỏ — khách bảo bạn hứa bảo hành sáu tháng, bạn nhớ là ba tháng — có ghi chép thì hai bên dễ nói chuyện hơn.
Có người ngại ghi vì thấy giống làm giấy tờ. Thật ra mỗi khách chỉ mất chừng một phút, và lợi ích chỉ hiện ra sau vài tháng. Ai làm đều sẽ thấy quyển sổ cũng là bản ghi lại chặng đường làm nghề của chính mình.
Các cột nên có trong sổ
Bảng dưới là mẫu tối thiểu. Bạn có thể kẻ ngay vào quyển sổ, hoặc tạo bảng tính đơn giản trên điện thoại. Đừng thêm cột nếu chưa thấy cần, sổ càng gọn càng dễ giữ thói quen.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày khách liên hệ hoặc ngày làm | 12/3 |
| Khách | Tên gọi và cách liên lạc khách đồng ý cho | Anh Bình, khu chợ Phường 5 |
| Biết qua ai | Tên người giới thiệu, hoặc "tự tìm", "đi ngang thấy tiệm" | Chị Hoa bán tạp hoá |
| Việc | Mô tả ngắn việc đã làm | Thay bơm nước, đi lại ống hút |
| Hẹn sau | Bảo hành, kỳ bảo dưỡng, hẹn ghé xem | Bảo hành 3 tháng, tới tháng 6 ghé xem |
| Đã cảm ơn | Đã báo lại, đã cảm ơn người giới thiệu chưa | Đã nhắn chị Hoa 13/3 |
| Ghi chú | Chỉ những gì cần cho công việc | Nhà có chó, gọi trước khi tới |
Để ý cột tiền không có trong bảng. Nếu bạn muốn ghi thu chi, nên ghi ở một sổ riêng, vì sổ khách đôi khi phải mở ra trước mặt người khác, ví dụ khi tra lại lịch hẹn. Tách hai thứ ra giúp tránh để lộ chuyện tiền bạc của khách này với khách khác.
Ghi thế nào để không bỏ sót
Thói quen hỏng nhanh nhất ở chỗ để dồn rồi ghi sau. Trình tự dưới đây gắn việc ghi vào những lúc bạn vốn đã dừng tay.
- Khi khách gọi lần đầu, hỏi "anh chị biết em qua ai" và ghi ngay vào sổ hoặc ghi chú, dù chưa chắc khách có thuê.
- Khi đến nơi, chỉ bổ sung những gì cần cho việc: lối vào, giờ không được làm ồn, ai là người quyết định.
- Khi xong việc, trước khi lên xe đi chỗ khác, ghi phần việc đã làm và hẹn bảo hành.
- Cuối ngày, dành năm phút xem lại: ai cần nhắn báo lại, ai cần cảm ơn, ai hẹn ghé lại.
- Cuối tháng, đọc lại cả tháng theo cột "biết qua ai" để thấy những người giới thiệu nhiều.
Nếu dùng điện thoại, một mẹo nhỏ là lưu danh bạ khách kèm tên người giới thiệu trong phần ghi chú, ví dụ "Anh Bình — qua chị Hoa". Khi khách gọi lại sau một năm, nhìn màn hình là bạn nhớ ra ngay, khỏi phải lục sổ.
Đọc sổ cuối tháng: nhìn vào đâu
Ai giới thiệu từ hai khách trở lên. Đây là những người đang thật sự tin bạn. Họ đáng một lời cảm ơn riêng, một cuộc hỏi thăm, hoặc ưu tiên khi chính họ cần sửa gì.
Khách tự tìm tới chiếm bao nhiêu. Nếu gần như toàn bộ khách đến qua lời giới thiệu, bạn đang sống nhờ uy tín, rất quý nhưng cũng dễ chững lại khi vài người giới thiệu chính chuyển đi nơi khác. Biết điều đó để chủ động giữ mối và mở thêm mối.
Khách cũ đến hạn hẹn lại. Cột "Hẹn sau" cho bạn danh sách nhà cần ghé xem, xe cần nhắc bảo dưỡng, đàn cần lên dây lại. Nhắc đúng lúc là cách chăm khách mà không bị coi là làm phiền.
Loại việc hay được giới thiệu. Có thợ phát hiện khách được giới thiệu chủ yếu nhờ một loại việc cụ thể, như chống thấm hay sửa máy giặt. Đó là thế mạnh mọi người đang nhớ về bạn, đáng giữ và làm cho tốt hơn nữa.
Những lần khách được giới thiệu không hài lòng. Nếu có, xem lại người giới thiệu đã được báo chưa và bạn đã sửa thế nào. Một lần sơ suất với khách được giới thiệu ảnh hưởng tới hai mối quan hệ, không phải một.
Ví dụ giả định: ba tháng ghi sổ của một thợ điện nước
Anh Tâm, thợ điện nước làm một mình ở một phường của Đà Nẵng (ví dụ giả định), bắt đầu ghi sổ từ đầu quý. Trước đó anh tin rằng khách chủ yếu đến từ tấm bảng treo trước nhà và từ việc đi ngang thấy anh đang làm. Sau ba tháng, đọc lại cột "biết qua ai", anh thấy hơn một nửa số khách nhắc tên của bốn người: một chị bán tạp hoá đầu hẻm, một chú tổ trưởng tổ dân phố, một cô giáo về hưu và một anh thợ sơn hay làm chung công trình.
Điều làm anh bất ngờ nhất là cô giáo về hưu. Anh chỉ sửa cho cô một cái bình nóng lạnh từ năm ngoái, chưa bao giờ nghĩ cô nhớ tới mình, vậy mà trong ba tháng cô gửi ba nhà. Anh ghé hỏi thăm, cảm ơn và kiểm lại bình nóng lạnh giúp cô không tính công. Cô vui vì được nhớ đến hơn là vì món lợi nhỏ đó.
Cột "Hẹn sau" cũng cho anh một danh sách mười hai nhà đã thay bơm hoặc chống thấm, cần ghé xem sau mùa mưa. Anh nhắn từng nhà một câu hỏi thăm, năm nhà gọi lại nhờ kiểm tra, hai nhà phát hiện chỗ thấm mới kịp xử lý trước khi hỏng trần. Không có quảng cáo nào ở đây, chỉ là nhớ đúng người vào đúng lúc.
Ví dụ này không nhằm nói ghi sổ là cách làm ra nhiều tiền. Nó cho thấy những điều bạn tưởng mình đã biết về khách của mình thường lệch với thực tế, và chỉ khi ghi lại mới nhìn rõ ai đang thật sự đứng sau công việc của bạn.
Giữ kín thông tin khách: những điều không ghi, không để lộ
Sổ khách chứa thông tin về nhà cửa, giờ giấc, đôi khi cả thói quen sinh hoạt của người khác. Những thông tin này mà rơi vào tay người xấu thì đủ để biết nhà nào hay vắng người, nhà nào có người già ở một mình. Vì vậy, nguyên tắc đầu tiên là chỉ ghi những gì cần cho công việc. Không ghi mã cửa, mật khẩu wifi, chỗ để chìa khoá dự phòng, giờ cả nhà đi vắng. Nếu khách bắt buộc phải đưa mã cửa để bạn vào làm, nhớ trong đầu hoặc xoá ngay khi xong việc.
Nguyên tắc thứ hai là không cho người khác xem sổ. Người giới thiệu có khi tò mò hỏi "nhà đó sửa hết bao nhiêu", "nhà đó có gì hư". Bạn trả lời chung chung là việc ổn rồi, chi tiết là chuyện riêng của khách. Người giới thiệu tử tế sẽ hiểu, thậm chí còn tin bạn hơn vì biết chuyện nhà họ cũng sẽ được giữ kín như vậy.
Nguyên tắc thứ ba áp dụng khi ghi trên điện thoại: đặt khoá màn hình, không để tệp ghi chú khách ở chỗ chia sẻ công khai, không chụp sổ gửi vào nhóm chat. Khi điện thoại hỏng hay đổi máy, nhớ xoá dữ liệu trên máy cũ trước khi bán hay cho đi.
Thông tin cá nhân của khách được pháp luật bảo vệ, và người làm dịch vụ có trách nhiệm giữ gìn những gì khách cung cấp. Nếu bạn định dùng danh sách khách cho việc khác ngoài công việc đã làm, như gửi tin quảng cáo, nên hỏi ý khách trước và tra quy định hiện hành về dữ liệu cá nhân.
Khi nào nên xoá bớt
Sổ khách không cần giữ mãi mọi thứ. Xoá bớt đúng lúc vừa gọn, vừa giảm rủi ro khi lỡ mất sổ hay mất điện thoại.
- Khách đã nhờ bạn không liên lạc nữa: xoá cách liên lạc, chỉ giữ dòng ghi việc đã làm nếu còn trong thời gian bảo hành.
- Ghi chú tạm như mã cửa, giờ hẹn cụ thể: xoá ngay khi xong việc.
- Khách nhiều năm không quay lại và không còn bảo hành: có thể gạch đi phần liên lạc.
- Ghi chú về chuyện riêng mà lỡ ghi vào, ví dụ khách kể chuyện gia đình: xoá, vì nó không phục vụ công việc.
- Ảnh chụp nhà khách để báo giá: xoá sau khi việc xong, trừ ảnh khách đã đồng ý cho bạn giữ làm mẫu.
Quyển sổ tốt là quyển sổ giúp bạn nhớ đúng người cần nhớ và quên đúng những gì nên quên. Khách sẽ không biết bạn ghi gì, nhưng họ cảm nhận được khi được nhớ đến đúng lúc và khi chuyện nhà họ không bị kể lại ở nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Ghi sổ khách bằng tay hay trên điện thoại tốt hơn?
Cách nào bạn dùng được hằng ngày thì tốt hơn. Sổ tay không lo hết pin, dễ ghi khi tay bẩn dầu mỡ; điện thoại dễ tìm kiếm và nhắc lịch. Nhiều thợ ghi tay tại chỗ rồi cuối tuần chép gọn vào điện thoại.
Khách không muốn nói ai giới thiệu thì sao?
Không sao, ghi là "không rõ" và tôn trọng. Có người không muốn người quen biết nhà mình sửa gì. Bạn không cần gặng hỏi; việc làm tốt vẫn là điều quan trọng hơn.
Có nên ghi số tiền khách trả vào sổ khách không?
Nên ghi tiền ở sổ thu chi riêng. Sổ khách đôi khi phải mở ra tra lịch trước mặt người khác, để tiền ở đó dễ lộ chuyện giá của khách này với khách khác và gây so bì.
Dùng danh sách khách cũ để nhắn tin chào dịch vụ mới có được không?
Nên hỏi ý khách trước, và tra quy định hiện hành về dữ liệu cá nhân và tin nhắn quảng cáo. Một tin hỏi thăm đúng kỳ bảo dưỡng thường được đón nhận hơn tin chào hàng gửi hàng loạt.
Mất sổ hoặc mất điện thoại có thông tin khách thì làm gì?
Đổi mật khẩu các tài khoản liên quan, khoá hoặc xoá máy từ xa nếu được. Nếu trong sổ có thông tin nhạy cảm như mã cửa, nên báo cho khách đó biết để họ đổi. Bài học là ngay từ đầu đừng ghi những thông tin như vậy.
Có cần ghi chi tiết việc đã làm không?
Ghi đủ để sau này nhớ: hạng mục, vật tư chính, hẹn bảo hành. Khi khách gọi lại báo hỏng, bạn biết ngay lần trước đã thay gì, khỏi đoán, và hai bên dễ thống nhất trách nhiệm.