Một sổ theo dõi khách giới thiệu chỉ cần trả lời được năm câu cho mỗi người: đó là ai, giới thiệu ngày nào, dùng dịch vụ gì, đã được chủ dịch vụ ghi nhận chưa, và hoa hồng đã nhận chưa. Sổ có thể là cuốn vở, có thể là bảng tính trên điện thoại. Hình thức không quan trọng bằng việc ghi ngay khi có khách và đối chiếu đều đặn mỗi tháng.
Nhiều cộng tác viên nhỏ lẻ bỏ qua việc ghi chép vì nghĩ vài khách một tháng thì nhớ được. Đến khi chủ dịch vụ chuyển tiền thiếu, hay một người quen hỏi "hôm trước em giới thiệu chỗ nào cho chị", trí nhớ không đủ. Bài này đưa ra các cột cần có, thời điểm ghi, cách đối chiếu với chủ dịch vụ, cách giữ chứng từ phục vụ chuyện thuế, và cách giữ an toàn cho thông tin của người quen nằm trong sổ.
Vì sao vài khách một tháng vẫn cần sổ
Trí nhớ thường sai ở đúng những chỗ quan trọng: ngày giới thiệu, dịch vụ cụ thể, mức thưởng đã thống nhất ở thời điểm đó. Chủ dịch vụ cũng có sổ của họ, thường là phần mềm hay danh sách của nhân viên quầy. Khi hai bên lệch nhau, bên có ghi chép rõ ràng mới có cơ sở để hỏi lại.
Sổ còn giúp bạn tự trả lời những câu hỏi khó: dịch vụ nào thật sự hợp với người quen của mình, ai đã được giới thiệu rồi để không nhắn lại lần nữa, khách nào từng phàn nàn để theo dõi. Không có sổ, bạn dễ giới thiệu cùng một nơi cho cùng một người hai lần, hoặc quên mất ai đang có vấn đề chưa giải quyết. Khi làm cho hai ba dịch vụ cùng lúc, chuyện nhầm khách của nơi này sang nơi kia, nhầm mức thưởng giữa các nơi, xảy ra nhanh hơn bạn tưởng.
Cuối cùng là chuyện thu nhập. Khoản thưởng nhỏ lẻ cộng lại sau một năm có thể không nhỏ. Khi cần kê khai, khi chủ dịch vụ hỏi thông tin để làm chứng từ, hay đơn giản khi bạn muốn biết công sức bỏ ra có đáng không, sổ là nguồn duy nhất đáng tin.
Các cột nên có trong sổ
Bảng dưới là bộ cột tối thiểu. Bạn có thể bớt cột nếu chỉ làm cho một dịch vụ, hoặc thêm cột nếu làm cho vài nơi.
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày giới thiệu | Ngày bạn chuyển thông tin hoặc người quen liên hệ | Đối chiếu với thời hạn ghi nhận của chủ dịch vụ |
| Người được giới thiệu | Tên gọi ngắn, cách bạn nhận ra họ, không cần ghi đủ thông tin cá nhân | Biết ai đã được giới thiệu, tránh nhắn lại |
| Dịch vụ, nơi giới thiệu | Tên nơi, hạng mục cụ thể | Mức thưởng thường khác nhau theo hạng mục |
| Đã dùng dịch vụ chưa | Chưa liên hệ, đã đặt lịch, đã dùng, đã thanh toán, đã huỷ | Biết khoản thưởng nào đã đủ điều kiện |
| Mức thưởng đã thống nhất | Số tiền hoặc tỷ lệ tại thời điểm giới thiệu | Chủ dịch vụ có thể đổi mức về sau |
| Ngày nhận, số đã nhận | Ngày chuyển, số tiền, hình thức | Phát hiện khoản thiếu, khoản chậm |
| Phản hồi của khách | Hài lòng, tạm được, phàn nàn, kèm ghi chú ngắn | Quyết định có giới thiệu tiếp hay không |
Cột mức thưởng hay bị bỏ qua nhất, nhưng lại là cột giải quyết nhiều tranh chấp nhất. Ghi mức thưởng ngay lúc giới thiệu, kèm ghi chú "theo tin nhắn ngày…", để nếu chủ dịch vụ đổi chính sách giữa chừng, bạn biết khách nào được tính theo mức cũ.
Ghi vào sổ lúc nào cho khỏi sót
Sổ chỉ có ích khi được ghi đúng lúc. Một nhịp ghi đơn giản mà nhiều người làm nhỏ lẻ dùng được:
- Ngay khi chuyển thông tin hoặc người quen nói sẽ liên hệ, ghi dòng mới với ngày, người, dịch vụ và mức thưởng.
- Nhắn chủ dịch vụ một tin ngắn báo có khách do bạn giới thiệu, kèm tên gọi và ngày, để họ ghi nhận phía họ.
- Khi người quen báo đã dùng dịch vụ, cập nhật cột trạng thái.
- Sau vài ngày, hỏi thăm người quen và ghi phản hồi.
- Khi nhận tiền, ghi ngày nhận và số tiền, đối chiếu ngay với mức đã thống nhất.
- Cuối mỗi tháng, đọc lại cả sổ, đánh dấu các dòng còn treo: khách đã dùng mà chưa có thưởng, khách đặt lịch mà lâu không thấy dùng.
Bước hai, nhắn chủ dịch vụ ngay khi giới thiệu, thường bị bỏ qua nhưng rất có giá trị. Tin nhắn có ngày giờ đó là bằng chứng rằng khách đến từ bạn, phòng khi khách tự gọi đến mà không nhắc tên người giới thiệu.
Đối chiếu với chủ dịch vụ mỗi tháng
Đối chiếu là việc so sổ của bạn với ghi nhận của chủ dịch vụ, dòng nào khớp, dòng nào lệch. Cách làm gọn nhất là cuối tháng gửi cho chủ dịch vụ một danh sách ngắn: các khách bạn đã giới thiệu trong tháng, trạng thái theo sổ của bạn, khoản thưởng bạn hiểu là đủ điều kiện. Đề nghị họ xác nhận hoặc chỉ ra chỗ khác.
Lệch thường do vài lý do quen thuộc: khách đến mà không nhắc tên bạn, khách dùng dịch vụ khác với hạng mục ban đầu, khách huỷ hoặc được hoàn tiền, hoặc đơn giản là nhân viên quầy quên ghi. Hỏi lại từng dòng một cách bình thản, kèm ngày giới thiệu và tin nhắn báo khách mà bạn đã gửi. Đa số chủ dịch vụ tử tế sẽ kiểm và bổ sung.
Nếu chủ dịch vụ thường xuyên ghi thiếu, trả chậm, hay trả lời mơ hồ khi được hỏi, đó là thông tin quan trọng về cách họ làm ăn. Ghi lại các lần như vậy trong sổ. Đến một mức nào đó, việc tiếp tục làm cộng tác viên cho nơi này tốn nhiều công đòi hơn công giới thiệu.
Giữ an toàn cho thông tin người quen trong sổ
Chỉ ghi điều cần. Sổ của cộng tác viên không cần số căn cước, địa chỉ đầy đủ, tình trạng bệnh, hoàn cảnh gia đình. Một tên gọi đủ để bạn nhận ra người đó là đủ. Ghi ít đi là giảm rủi ro khi sổ bị mất hoặc lộ.
Không gửi cả sổ cho chủ dịch vụ. Khi đối chiếu, chỉ gửi những dòng liên quan đến dịch vụ đó. Người quen đồng ý để bạn giới thiệu một nơi không có nghĩa là đồng ý để các nơi khác biết họ dùng gì.
Khoá điện thoại, khoá bảng tính. Nếu sổ nằm trên điện thoại hay bảng tính trực tuyến, đặt mật khẩu và không chia sẻ đường dẫn cho người khác. Nếu là cuốn vở, cất ở chỗ người ngoài không tiện đọc.
Xoá khi không còn cần. Khi đã khép sổ với một dịch vụ, đã nhận đủ thưởng và không còn tranh chấp, có thể xoá bớt thông tin chi tiết về khách, chỉ giữ phần số liệu tiền để đối chiếu thuế khi cần.
Nhớ rằng đó là dữ liệu cá nhân. Thông tin về người khác, kể cả người quen, là dữ liệu cá nhân được pháp luật bảo vệ. Nguyên lý chung là thu thập vừa đủ, dùng đúng mục đích đã được đồng ý, và giữ an toàn. Quy định chi tiết nên tra văn bản hiện hành.
Dùng sổ để tự hỏi việc này có đáng không
Sau ba đến sáu tháng, cuốn sổ đủ dữ liệu để bạn nhìn lại việc làm cộng tác viên một cách tỉnh táo, thay vì dựa vào cảm giác. Một vài câu hỏi nên đặt ra khi đọc lại sổ:
- Trong số người quen được giới thiệu, bao nhiêu người thật sự dùng dịch vụ, và dịch vụ nào có tỷ lệ cao hơn.
- Tổng tiền thưởng đã nhận so với thời gian bạn bỏ ra để nhắn tin, hỏi thăm, đối chiếu, đòi tiền.
- Có bao nhiêu dòng phản hồi là phàn nàn, phàn nàn có lặp cùng một kiểu không.
- Chủ dịch vụ nào trả đúng hẹn, nơi nào thường xuyên phải hỏi lại.
- Có người quen nào bạn đã giới thiệu nhiều lần, đến mức nên dừng để họ khỏi thấy phiền.
- Có dòng nào còn treo quá lâu, cần hỏi cho xong hoặc chấp nhận bỏ qua.
Câu trả lời đôi khi bất ngờ. Nhiều người phát hiện một dịch vụ mang lại phần lớn khoản thưởng trong khi dịch vụ khác chỉ tốn công đòi tiền. Có người nhận ra công sức bỏ ra lớn hơn nhiều so với số tiền, và quyết định chỉ giới thiệu khi được hỏi, không nhận thưởng nữa cho nhẹ đầu. Không có lựa chọn nào sai, miễn là bạn quyết định dựa trên số liệu thật trong sổ.
Chứng từ và chuyện thuế ở mức nguyên lý
Khoản thưởng từ việc giới thiệu về nguyên tắc là thu nhập của cá nhân. Tuỳ bên trả là doanh nghiệp hay hộ kinh doanh, tuỳ số tiền mỗi lần và tổng cả năm, có thể phát sinh việc khấu trừ thuế tại nguồn, kê khai hoặc quyết toán. Các ngưỡng và tỷ lệ cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên đừng dùng con số nghe từ người khác hay đọc ở bài cũ.
Việc của bạn là giữ đủ dấu vết: tin nhắn thống nhất mức thưởng, sao kê chuyển khoản, chứng từ khấu trừ thuế nếu bên trả cung cấp, và chính cuốn sổ. Với khoản nhận bằng tiền mặt, ghi rõ ngày, số tiền và người đưa. Khi bên trả đề nghị bạn cung cấp mã số thuế hoặc ký giấy tờ xác nhận thu nhập, đọc kỹ trước khi ký.
Khi tổng thu nhập từ việc giới thiệu bắt đầu đáng kể so với thu nhập chính, hoặc khi bạn làm cho nhiều nơi và không rõ mình thuộc diện nào, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được giải thích theo văn bản đang có hiệu lực. Một buổi hỏi sớm thường đỡ hơn nhiều so với việc phải xử lý khi đã có sai sót. Mang theo cuốn sổ khi hỏi, vì người giải thích cần biết bạn nhận từ ai, bao nhiêu lần, bằng hình thức nào.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi sổ trên giấy hay trên điện thoại?
Cách nào bạn duy trì được thì dùng cách đó. Bảng tính trên điện thoại dễ tìm và tính tổng, nhưng cần khoá cẩn thận. Cuốn vở đơn giản, không lo lộ qua mạng, nhưng dễ mất và khó tìm lại. Nhiều người dùng vở để ghi nhanh rồi cuối tuần chép sang bảng tính.
Có cần ghi cả những người được giới thiệu mà không dùng dịch vụ không?
Nên ghi. Những dòng đó cho bạn biết tỷ lệ người quen thật sự dùng dịch vụ, và giúp bạn tránh nhắn lại cho người đã không quan tâm. Nếu sau này họ quay lại dùng, bạn cũng có ngày giới thiệu ban đầu để đối chiếu.
Chủ dịch vụ nói không ghi nhận được khách mình giới thiệu thì làm sao?
Gửi lại ngày giới thiệu, tin nhắn báo khách đã gửi cho họ, và nếu người quen đồng ý, nhờ họ xác nhận với chủ dịch vụ là đến qua bạn. Nếu chuyện này lặp lại nhiều lần, đó là dấu hiệu nên xem lại việc làm cộng tác viên cho nơi đó.
Thu nhập hoa hồng nhỏ lẻ có phải nộp thuế không?
Về nguyên tắc đó là thu nhập, có thể thuộc diện khấu trừ hoặc kê khai tuỳ cách chi trả và mức thu nhập. Ngưỡng và tỷ lệ thay đổi theo thời kỳ. Hãy giữ chứng từ đầy đủ và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết trường hợp của mình.
Có nên cho chủ dịch vụ xem toàn bộ sổ để đối chiếu cho nhanh không?
Không nên. Sổ có thông tin về người quen dùng các dịch vụ khác, chủ dịch vụ này không cần biết. Chỉ gửi những dòng liên quan đến họ, vừa đủ để đối chiếu.
Giữ sổ trong bao lâu?
Phần số liệu tiền nên giữ ít nhất đến khi chắc chắn không còn phải kê khai hay giải trình về khoản thu nhập đó, thời hạn cụ thể nên tra quy định hiện hành. Phần thông tin chi tiết về người quen có thể xoá sớm hơn khi không còn cần.