Từ chối khách được giới thiệu không làm mất lòng người giới thiệu nếu bạn từ chối sớm, nói lý do thật ở mức vừa đủ, giúp khách có hướng khác, và tự báo lại cho người giới thiệu trước khi họ nghe từ phía khách. Nhận việc rồi làm không tới mới là điều làm mất lòng.
Bài này dành cho thợ, tiệm nhỏ, người làm tự do hay rơi vào thế khó vì nể: việc không đúng nghề, lịch đã kín, khách đòi điều trái nguyên tắc, hoặc cảm giác đầu tiên đã thấy khó làm việc chung. Bạn sẽ có cách phân biệt lúc nào nên từ chối, các câu mẫu và cách giữ quan hệ với người đã giới thiệu.
Những lý do chính đáng để từ chối
Việc ngoài tay nghề. Thợ điện dân dụng được nhờ đi dây cho xưởng công suất lớn, thợ may áo được nhờ may rèm cả căn nhà, người dạy tiếng Anh cho trẻ được nhờ luyện thi cho người đi làm. Nhận vì nể là đặt cả hai người vào rủi ro, và người chịu tiếng cuối cùng vẫn là người giới thiệu.
Việc có yếu tố nguy hiểm mà bạn không đủ điều kiện. Điện trung thế, gas, làm trên cao không có đồ bảo hộ, gia cố kết cấu chịu lực. Đây là những việc phải đúng người có chuyên môn và đủ điều kiện an toàn, không phải chuyện nể nang.
Lịch đã kín. Nhận thêm một việc khi đã đủ việc nghĩa là có ít nhất một khách sẽ bị chậm, và thường là khách mới vì bạn ngại khách cũ hơn.
Khách đòi điều trái nguyên tắc. Muốn làm không theo quy chuẩn an toàn, muốn ghi hoá đơn sai, muốn bạn làm gì đó để qua mặt hàng xóm hay chủ nhà. Từ chối những việc này là bảo vệ chính bạn.
Dấu hiệu khó làm việc chung từ đầu. Khách đổi ý liên tục ngay lần gặp đầu, nói xấu mọi thợ đã thuê trước, không chịu nghe giải thích kỹ thuật. Không phải lúc nào cũng nên từ chối, nhưng nên cân nhắc và nói rõ điều kiện làm việc.
Từ chối sớm tốt hơn từ chối muộn
Từ chối ngay ở cuộc gọi đầu tiên hay lần đến xem đầu tiên là dễ chịu nhất cho mọi người. Khách chưa mất thời gian chờ, chưa từ chối người khác vì đợi bạn, chưa dọn nhà ra để bạn làm. Người giới thiệu cũng chưa kịp kể với ai rằng đã tìm được thợ.
Từ chối muộn — hẹn rồi không đến, nhận rồi kéo dài, làm nửa chừng rồi bỏ — là cách tệ nhất, nhưng lại hay xảy ra nhất với khách được giới thiệu, vì người làm nghề ngại nói không với người quen của người quen. Họ hy vọng mình sẽ sắp xếp được, rồi không sắp xếp được, rồi im lặng. Khách được giới thiệu sau đó sẽ kể lại với người giới thiệu bằng một câu rất khó nghe.
Một mẹo nhỏ giúp từ chối sớm: trước khi trả lời "được" cho bất kỳ việc nào, tự hỏi ba câu. Mình có làm việc này thường xuyên không? Mình có thời gian làm cho tử tế trong mốc khách cần không? Mình có thấy yên tâm khi người giới thiệu nghe kể lại về việc này không? Chỉ cần một câu trả lời là không, bạn nên nói thật ngay.
Câu từ chối mẫu
Câu từ chối tốt có ba phần: cảm ơn vì đã nghĩ tới mình, lý do thật ở mức vừa đủ, và một hướng đi tiếp cho khách. Không cần xin lỗi rối rít, không cần kể lể.
- Việc ngoài nghề: "Dạ cảm ơn anh đã gọi em. Việc đi điện cho xưởng thì cần thợ chuyên làm công trình, em làm điện nhà ở thôi nên không dám nhận. Anh hỏi bên thợ công trình sẽ chắc hơn."
- Lịch kín: "Chị ơi, tháng này em kín lịch tới cuối tháng rồi. Nếu chị chờ được thì đầu tháng sau em qua, còn gấp thì em giới thiệu chị một người làm kỹ em biết."
- Việc trái nguyên tắc: "Phần này mà làm như anh nói thì không an toàn, em không làm được. Nếu anh muốn làm theo cách đúng thì em báo giá lại cho anh xem."
- Dấu hiệu khó làm việc chung: "Em thấy anh chị cần một người theo sát hằng ngày, em lại đang làm nhiều nơi một lúc nên sợ không đáp ứng được. Anh chị tìm người rảnh hơn sẽ hợp hơn."
- Gia sư không hợp: "Bé cần người luyện kỹ năng thi, em lại dạy nền tảng cho bé nhỏ tuổi hơn. Em không muốn nhận rồi dạy không đúng cái bé cần."
Để ý không câu nào chê khách. Lý do luôn nằm ở phía bạn — tay nghề, lịch, nguyên tắc — hoặc ở sự không hợp giữa hai bên, không phải ở chỗ khách có vấn đề. Điều đó giúp khách giữ thể diện, và họ sẽ kể lại cho người giới thiệu một câu dễ nghe.
Giới thiệu lại người khác: có trách nhiệm tới đâu
Khi từ chối, giới thiệu một người khác là cách giúp khách thực tế nhất. Nhưng chỉ giới thiệu người bạn thật sự biết cách làm việc, và nói đúng mức: "Em biết anh ấy làm kỹ phần này, còn giá cả thì anh chị hỏi trực tiếp nhé." Giới thiệu bừa một người lạ chỉ để có cái tên đưa ra là chuyền rủi ro sang khách.
Nếu không biết ai đủ tin, nói thật: "Em chưa biết ai làm phần này để giới thiệu, anh chị hỏi thêm người quen xem." Không có tên còn hơn một cái tên mình không dám bảo đảm.
Khi giới thiệu lại, đưa khách cách liên lạc của người kia thay vì đưa số của khách cho người kia, trừ khi khách đồng ý. Người được giới thiệu lại cũng nên được báo trước một câu, để họ không bất ngờ khi có người lạ gọi tới nhắc tên bạn. Đó là phép lịch sự tối thiểu giữa người cùng nghề.
Nếu giới thiệu lại người cùng nghề có kèm tiền giới thiệu giữa hai thợ, nói rõ với khách. Khách có quyền biết lời giới thiệu bạn đưa ra có lợi ích đi kèm hay không. Chuyện này được bàn kỹ hơn ở các bài về giới thiệu giữa thợ với thợ và hoa hồng giới thiệu trên trang.
Khi đã nhận rồi mới thấy không làm được
Có lúc bạn chỉ nhận ra mình không làm được sau khi đã bắt đầu: tháo ra mới thấy hỏng lớn hơn tay nghề mình, hoặc một việc gấp khác ập tới, hoặc khách thay đổi yêu cầu sang hướng bạn không làm. Đây là tình huống khó nhất, vì từ chối lúc này nghĩa là bỏ dở.
Nguyên tắc là dừng lại ở một điểm an toàn, nói thật với khách ngay, và không để khách ở trong tình trạng tệ hơn lúc bạn đến. Ví dụ: lắp lại phần đã tháo cho dùng tạm được, che chắn phần đang làm dở, chụp ảnh hiện trạng để thợ sau nắm được. Sau đó nói rõ bạn làm được tới đâu, phần còn lại cần người có chuyên môn gì.
Về tiền, chỉ tính phần việc đã làm xong và có ích cho khách; phần dở dang do bạn không làm tiếp được thì không nên tính, hoặc tính rất nhẹ nếu đã bỏ vật tư. Nếu khách đã đặt cọc, trả lại phần chưa dùng tới, đúng hẹn.
Báo lại cho người giới thiệu càng sớm càng tốt, bằng lời thật: "Em nhận nhà anh Khoa rồi, mà mở ra mới thấy phần hỏng cần thợ chuyên, em đã dừng và chỉ anh ấy người làm được, phần em làm em chỉ tính phần đã xong." Người giới thiệu nghe từ bạn trước sẽ hiểu; nghe từ khách trước sẽ chỉ nghe được nửa câu chuyện.
Báo lại cho người giới thiệu
Bước này hay bị bỏ qua, nhưng nó quyết định người giới thiệu có còn giới thiệu bạn nữa không. Làm sớm, ngắn, đúng sự thật.
- Báo trong ngày hoặc hôm sau, trước khi người giới thiệu nghe từ phía khách.
- Cảm ơn trước: "Cảm ơn chị đã giới thiệu nhà anh Khoa cho em."
- Nói lý do chung, không kể chi tiết nhà khách: "Việc bên đó cần thợ công trình, em không đúng nghề nên không dám nhận."
- Nói bạn đã giúp khách thế nào: "Em đã chỉ anh ấy hỏi bên thợ công trình."
- Nhắn nhẹ cho lần sau nếu cần: "Lần sau ai cần sửa điện nhà ở thì chị cứ giới thiệu em nha."
Câu cuối giúp người giới thiệu hiểu rõ hơn bạn nhận việc gì, để lần sau gửi đúng người. Nhiều lần từ chối thật ra bắt nguồn từ việc người giới thiệu không biết rõ phạm vi việc bạn làm. Họ nghe bạn sửa điện thì nghĩ việc gì dính tới điện cũng được, nghe bạn may đồ thì nghĩ may gì cũng xong. Một lời nói rõ sau lần từ chối đầu tiên sẽ tiết kiệm cho cả hai nhiều lần ngượng về sau.
Khi từ chối thì tránh gì
Có những cách từ chối nghe như lịch sự nhưng thực ra làm tổn thương quan hệ nhiều hơn. Bảng dưới đặt cạnh nhau để bạn dễ nhận ra.
| Cách hay gặp | Hậu quả | Nên làm thay |
|---|---|---|
| Nhận lời rồi không đến, không báo | Khách mất thời gian, người giới thiệu mất mặt | Từ chối ngay khi thấy không làm được |
| Báo giá thật cao để khách tự bỏ | Khách kể lại là "thợ đó hét giá", tiếng xấu lan đi | Nói thật lý do không nhận |
| Viện cớ ốm, bận việc nhà | Lộ ra thì mất uy tín, người giới thiệu thấy bị lừa | Lý do thật ở mức vừa đủ |
| Chê việc khó, chê nhà khách | Khách tự ái, kể lại theo hướng xấu | Nói về giới hạn của mình, không về khách |
| Im lặng với người giới thiệu | Họ nghe từ khách, hiểu lầm | Tự báo lại sớm và ngắn |
Dòng thứ hai đáng để ý vì rất phổ biến: báo giá cao để khách tự rút lui có vẻ khéo, nhưng khách không biết đó là cách từ chối. Họ chỉ nhớ rằng thợ này đắt bất thường, và kể đúng như thế với người quen.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối khách được giới thiệu có làm người giới thiệu phật lòng không?
Ít khi, nếu bạn từ chối sớm, lý do thật và tự báo lại cho họ. Người giới thiệu phật lòng chủ yếu khi bạn nhận rồi làm không tới hoặc im lặng để họ nghe chuyện từ phía khách.
Có nên nhận việc ngoài nghề rồi thuê người khác làm lại không?
Chỉ nên nếu bạn nói rõ với khách từ đầu là sẽ có người khác làm phần đó, và bạn chịu trách nhiệm chung. Nhận rồi âm thầm giao cho người khác là đánh lừa lòng tin của khách lẫn người giới thiệu.
Khách đòi làm việc không an toàn thì từ chối thế nào cho khỏi cãi?
Nói ngắn rằng cách đó không an toàn nên bạn không làm, rồi đưa ra cách làm đúng kèm báo giá. Không cần tranh luận dài. Nếu khách vẫn muốn làm theo ý họ, bạn để họ tìm người khác.
Từ chối vì cảm thấy khách khó tính có phải là thiếu chuyên nghiệp không?
Không hẳn. Người làm tự do có quyền chọn việc phù hợp với sức và cách làm của mình. Điều quan trọng là từ chối lịch sự, lý do nói về sự không hợp chứ không chê khách.
Có cần giải thích chi tiết lý do với người giới thiệu không?
Không cần. Một lý do chung đủ để họ hiểu là được, ví dụ không đúng nghề, kín lịch. Chi tiết về nhà khách, yêu cầu của khách là chuyện riêng, không nên kể lại.
Từ chối nhiều lần có làm mất nguồn khách giới thiệu không?
Nếu bạn từ chối nhiều vì người giới thiệu gửi sai loại việc, hãy nói rõ với họ phạm vi việc bạn nhận. Họ sẽ gửi đúng hơn, và lời giới thiệu sau sẽ trúng hơn.